Hristiyanların Ölüm Yolculuğunda Kötülükten Korunma Yöntemleri

Öz

Bu çalışma, Prehistorik Çağlardan beri varlığını sürdüren apotropaik (kötülük savan) uygulamaların Hristiyan inancına ve özellikle mezar kültürüne nasıl entegre olduğunu incelemektedir. Araştırmanın temel tezi, Hristiyanların öbür dünya inancına bağlı olarak, ruh ile bedenin birlikte dirileceği kabulü ve kötü ruhların cesetlere musallat olma endişesi nedeniyle, günlük yaşamdaki koruyucu pratikleri ebedi yolculuğa taşımasıdır. Bu bağlamda, çok tanrılı dinlerden miras kalan bazı apotropaik gelenekler, Hristiyan inanç sistemi ile bütünleşmiş ve mezarlara sunulan objelere kontrol edici ve büyülü bir güç atfedilmiştir. Mezarlarda tespit edilen apotropaik nitelikteki objeler arasında haçlar, ampullalar, yüzükler, minyatür ev eşyaları ve tılsımlı levhalar yer almaktadır. Ölenlerin bedenlerini ve ruhlarını koruma ihtiyacının maddi göstergeleri bölgeden bölgeye farklılık göstermekle birlikte, Bizans Dönemi'ndeki temel amaç, kötülüğün kovulması ve defnedilen cesedin ebedi yolculuk boyunca güvence altına alınmasıdır. Sonuç olarak, Hristiyan mezar pratiğindeki apotropaik uygulamalar, basit bir dindarlık göstergesinin ötesinde, toplumsal gelenek, batıl inanç ve dinî ritüellerin karmaşık bir etkileşimini yansıtmaktadır. Bu etkileşim, koruma arayışının somutlaştırılması amacıyla spesifik malzemelerin ve sembollerin bilinçli olarak seçilmesiyle belirginleşmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Apotropaik
• Bizans
• Büyü
• Gümüş
• Mezar

Apotropaic Methods for Protection Against Evil in the Christian Journey of Death

Öz

This study investigates the integration of apotropaic (evil-averting) practices, which have existed since prehistoric times, into the Christian faith, focusing specifically on funerary culture. The research posits the central thesis that, due to the belief in the resurrection of both soul and body (in line with the eschatological conception of the afterlife) and the anxiety concerning malevolent spirits potentially afflicting corpses, Christians transferred protective practices from daily life to the eternal journey. In this context, certain apotropaic traditions inherited from polytheistic religions were synthesised with the Christian belief system, leading to objects interred in graves being attributed controlling and magical powers. Apotropaic objects identified within tombs include crosses, ampullae, rings, miniature household items and amuletic plaques. Although the material manifestations of the need to protect the bodies and souls of the deceased vary regionally, the fundamental objective during the Byzantine period was to expel evil and secure the interred corpse throughout its eternal passage. Consequently, apotropaic practices in Christian burial rites reflect a complex interplay of societal tradition, superstition and religious rituals, transcending mere displays of piety. This interaction is evident in the conscious selection of specific materials and symbols that embody the quest for protection.

Anahtar Kelimeler

• Apotropaic
• Byzantine
• Magic
• Silver
• Grave

Kaynakça

1. Acara, M. (1998). Bizans Ortodoks kilisesinde liturji ve liturjik eserler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 151, 183-201.
2. Avşar, L. (2010). Antik Yunan seramiklerdeki haç ve çarkıfelek simgeleri ve bunların Avrasya, Anadolu ve Mezopotamya kültürlerindeki muhtemel kaynakları. Mukaddime, 3, 110-141.
3. Caseau, B. (2007). Objects in Churches: The Testimony of Inventories. Luke Lavan, Ellen Swift and Toon Putzeys (Ed.), Objects in Context Objects in Use Material Spatiality in Late Antiquity içinde (ss. 551-579). Brill. Conroy, E. (1921). The symbolism of colour. William Rider & Son, Ltd.
4. Çetinkaya, H. (2019). Bizans uygarlığında toplumsal sınıflar ve mezarları. Arkeoloji ve Sanat Tarihi Arkhe Dergisi, 9, 64-69.
5. Del Hoyo, J. (2014). Ne velis violare. Imprecaciones contra los profanadores de tumbas. Ediciones Escurialenses (Ed.), El mundo de los difuntos culto, cofradías y tradiciones, II içinde (ss. 809-824). España.
6. Epstein, A. W. (1977). The “Iconoclast” churches of Cappadocia. A. Bryer & J. Herrin (Eds.), Iconoclasm. University of Birmingham.
7. Faraone, C. A. (2018). The transformation of Greek amulets in roman ımperial times. University of Pennsylvania Press.
8. Filipova, S. (2018). Early Christian ıconography-the role of the cross and variants of crosses present in the art works in Macedonia. A Stanev (Ed.), International Scientific Conference the Basilica of St. Sophia During the Transition from Paganism to Christianity Sofia (March 11–13, 2014), VII içinde (ss. 494-511). Sofia.

9. Fischer, S. G., Martin, H., Fossurier, C., Châtelet, M., & Soulat, J. (2014). An ınscribed silver spoon from ıchtratzheim (Bas-Rhin). The Journal of Archaeology and Ancient History, 11(11), 1-30.
10. François, V. (2011). İyileşmek ve iblislerden korunmak: Konstantinopolis’ten İstanbul’a toprak kaplar. Annie Pralong (Ed.), Bizans Yapılar, Meydanlar, Yaşamlar içinde (ss. 247-266). Kitap Yayınevi.
11. Geake, H. (1995). The use of grave-goods in conversion-period England c. 600 - c. 850 A.D. [DPhil, University of York Department of Archaeology]. England.
12. Grabar, A. (2011). L'iconoclasme Byzantin. Champs Art.
13. Guijarro, S. (2025). The Frankfurt amulet: popular Christianity in the limes Germanicus. ISIDORIANUM, 34(1), 25-48.
14. Gür, D., Demir, D., & Çelik, T. (2024). Juliopolis Nekropolü’nde Erken Bizans Dönemi staurogram tasvirli tek odalı mezar (Presbyter Paulos’a Ait Oda Mezar). TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 30, 231-248.
15. Henninger, J. (2004). Beliefs in spirits among the pre-Islamic Arabs. E. Savage-Smith (Ed.), Magic and divination in early Islam içinde (ss. 1-53). Routledge.
16. Jolivet-Lévy, C. (2012). Militaires et donation en Cappadoce (IXe-XIe siècle). J.-M. Spieser & É. Yota (Ed.), Donation et donateurs dans le monde byzantin. Desclée de Brouwer.
17. Jordan, D. R. (1985). Defixiones from a well near the Southwest Corner of the Athenian Agora. Hesperia, 54(3), 205-255.
18. Kalavrezou, I. (2003). Byzantine women and their world. Harvard University Art Museums.
19. Karaca, H. C. (2013). Göreme Açık Hava Müzesi’nde Bulunan Azize Barbara Kilisesi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara.
20. Karaca, H. C. (2019). Soğanlı Vadisi Örneği’nde Kappadokia Bölgesinde Güçlüler ve Aristokratlar. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara.
21. Kotansky, R. D. (1994). Greek magical amulets: the inscribed gold, silver, copper, and bronze “Lamellae”: Text and commentary. Westdeutscher Verlag.
22. Köroğlu, G. (2016). Olba kazısında ele geçen Erken Bizans Dönemine ait bir tılsım. Seleucia ad Calycadnum, 6, 137-159.
23. Maktal-Canko, D. (2019). İzmir Kadifekale (Smyrina Akropolisi) Bizans sarnıcı buluntusu (2015) seramik örneği ışığında Geç Bizans sırlı seramiklerinde heksagram (Davud yıldızı) sembolü. Akademik Hassasiyetler, 6. 85-107.
24. Martin, M. (1990). Bemerkungen zur ausstattung der frauengräber und zur ınterpretation der doppelgräber und nachbestattungen im frühen mittelalter. Frauen in Spätantike und Frühmittelalter, 89-103.
25. Meschel, S. V. (2019). Technical, artistic and symbolic uses of silver in the bible. Jewish Bible Quarterly, 47(4), 218-224.
26. Mundell-Mango, M. (1991). Spoons. The Oxford Dictionary of Byzantium, III içinde (ss. 1939). Oxford.
27. Özer, E. (2019). Aizanoi Kuzey Nekropolis’te bulunan çocuk mezarları. Elif Özer (Ed.). Aizanoi IV özel sayı Anadolu’da Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Ölü Gömme Adetleri Uluslararası Sempozyumu Bildiri Kitabı (23-26 Temmuz 2018) içinde (ss. 375-393). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
28. Palaz-Yıldırım, S. (2023). Muğla-Fethiye Arkeoloji Müzesi Bizans el sanatı maden eserleri: bronz haç örneklerinden pandantif haçlar. 26. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı, Atatürk Kültür Merkezi (19-22 Ekim 2022) içinde (ss.1094-1128). Mersin.
29. Parani, M. G. (2010). Byzantine cutlery: an overview. Deltion of the Christian Archaeological Society, 49, 139-164.
30. Pektaş, K., & Baysal, H. (2011). Denizli-İlbadı (Eski) Mezarlığı kazı, onarım ve envanter çalışmaları (2008-2009). 32. Kazı Sonuçları Toplantısı (24-28 Mayıs 2010, İstanbul), 4 içinde (ss. 274-284). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
31. Porto, V. C. (2020). Material culture as amulets: magical elements and the apotropaic in Ancient Roman World. Philosophy Study, 10(8), 492-502.
32. Райан, В. Ф. (2006). Баня в полночь Исторический обзор магии и гаданий в России. Москва. http://annales.info/rus/banya/index.htm
33. Qaddouri, S. A. M., Sabaa, Z. S., & Ali, H. B. M. (2025). Amulets in Roman religion. Journal of Posthumanism, 5(5), 1359-1367.
34. Solberg, B. (2006). Signs, symbols and mortuary rituals in the period 200–550/70 AD in Norway. UBAS Nordisk, 3, 223-234.
35. Sever-Georgousakis, D. (2017). Rezan Has Müzesi’nden yayımlanmamış üç muska ve Erken Bizans Dönemi’nden “hipotetik” büyü kitabı. Arkeoloji ve Sanat, 156, 223-228.
36. Sever-Georgousakis, D. (2022). Binding power of lead: magical and amuletic uses of lead in Late Antique and Byzantine periods. Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü Dergisi, 2, 199-224.
37. Spier, J. (1997). Medieval Byzantine magical amulets and their tradition. Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 56, 25-62.
38. Spirģisa, R., Valentina, K., & Sobolevb, V. (2022). Spoon-shaped pendants in the culture of the livonians and inhabıtants of Ancient Russia in the 11th–13th centuries: preliminary study results. ESUKA-JEFUL, 13(1), 257-282.
39. Sulzberger, M. (1925). Le symbole de la croix et les monogrammes de jésus chez les premiers chrétiens. Byzantion, 2, 337-448.
40. Taş, T., & Özcan, F. (2015). MS 4.-7. yüzyıllar arasında haç motiflerinin gelişimi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(21), 247-275.
41. Uygun, A. (2025). Hıristiyan hacı ampullaları ve muska/amulet olarak kullanılması. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(1), 49-79.
42. Varner, G. R. (2008). The History & Use of Amulets, Charms and Talismans. Lulu Press.
43. Vikan, G. (1984). Art, medicine, and magic in Early Byzantium. Dumbarton Oaks Papers, 38, 65-86.
44. Vikan, G. (1991a). Acclamations, apotropaic. Alexander P. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium, I içinde (ss. 11). Oxford University Press.
45. Vikan, G. (1991b). Amulet. Alexander P. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium, I, içinde (82-83). Oxford University Press.
46. Wilson, J. B. (1917). Lead and tin in ancient times. Princeton Theological Review, 15, 443-450.
47. Zhiqiang, C. (2007). Record of Byzantine food in Chinese texts. Leslie Brubaker and Kallirroe Linardou (Ed.). Eat, Drink, and be Merry (Luke 12:19)-Food and Wine in Byzantium içinde (ss. 255-262). Ashgate Publishing Company.