Harezmi Eğitim Modeli Kapsamında Yürütülen Bir Çevre Müdahalesinin Toplumsal Normlar Üzerindeki Etkisi: Trabzon İli Of İlçesi Örneği

Öz

Bu araştırma, Harezmi Eğitim Modeli projesi kapsamında öğrenciler tarafından geliştirilen çözüm önerilerinin, Trabzon ili Of ilçesinde belirlenen bir sokakta yere çöp atma davranışı üzerindeki etkisini incelemektedir. Karma yöntem yaklaşımıyla yürütülen çalışmada, uygulama öncesi ve sonrası dört farklı zaman diliminde sokaktan toplanan çöplerin hassas terazi ile kilogram cinsinden tartılmasıyla elde edilmiştir. Nitel veriler ise sokakta ikamet eden 12 gönüllü birey ile uygulama öncesinde ve sonrasında yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanmıştır. Örneklem amaçlı örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir. Katılımcılar farklı yaş, cinsiyet ve eğitim düzeylerinden seçilmiştir. Nicel bulgular, uygulama sonrasında çöp miktarında yaklaşık %25,6 oranında bir azalma olduğunu göstermektedir. Nitel bulgular ise öğrencilerin aktif katılımının mahalle sakinleri üzerinde bireysel farkındalığı artırdığını, toplumsal normların dönüşümüne katkı sağladığını ve çevreye yönelik tutumlarda olumlu değişimler oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca katılımcılar, yapılan müdahalelerin sürdürülebilir olması ve farklı alanlara yaygınlaştırılması gerektiğini vurgulamıştır. Sonuç olarak, Harezmi Eğitim Modeli’nin yalnızca öğrencilerin değil, toplumun genel davranışlarını dönüştürme potansiyeline sahip olduğu anlaşılmıştır. 

Anahtar Kelimeler

• Eğitim Sosyolojisi
• Çevre Eğitimi
• Davranış Değişikliği
• Harezmi Eğitim Modeli
• Toplumsal Normlar

Etik Beyan

Araştırma kapsamında gerekli etik kurul izni alınmıştır. Bu doğrultuda çalışma, Trabzon Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’nun 2026-1/2.7 sayılı kararı ile onaylanmıştır.

The Impact of an Environmental Intervention Implemented within the Harezmi Education Model on Social Norms: The Case of Of District, Trabzon Province

Öz

This study examines the impact of student-developed solution projects, implemented within the Harezmi Education Model, on littering behavior in a designated street in the Of district of Trabzon province. Using a mixed-methods approach, quantitative data were obtained by weighing litter collected from the street with a precision scale in kilograms across four different time periods before and after the intervention. Qualitative data were gathered through semi structured interview forms administered to 12 volunteer residents of the street, both before and after the implementation. The sample was determined using purposive sampling. Participants were selected from different age-groups, genders, and education levels. Quantitative findings indicate a decrease of approximately 25.6% in litter amounts following the intervention. Qualitative findings reveal that active student participation increased individual awareness among neighborhood residents, contributed to the transformation of social norms, and generated positive changes in environmental attitudes. Additionally, participants emphasized that the interventions should be sustainable and expanded to other areas. In conclusion, it has been understood that the Harezmi Education Model has the potential to transform not only students but also the general behavior of society. 

Anahtar Kelimeler

• Behavior Change
• Environmental Education
• Harezmi Education Model
• Social Norms
• Sociology of Education

Etik Beyan

Ethical approval for this research was obtained from the relevant ethics committee. Accordingly, the study was approved by the Scientific Research and Publication Ethics Committee of Social and Human Sciences at Trabzon University with decision number 2026-1/2.7.

Kaynakça

1. Akçay, S., & Koca, E. (2024). Nitel Araştırmalarda Veri Doygunluğu. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 829-848. https://doi.org/10.18037/ausbd.1423415 Alptekin, M. Y. (2007). Şehir ve Toplum. Beta.
2. Baki, A., & Gökçek, T. (2012). Karma Yöntem Araştırmalarına Genel Bir Bakış. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 11(42), 1-21. https://izlik.org/Ja45dp87hx
3. Baltacı, A. (2018). Nitel Araştırmalarda Örnekleme Yöntemleri ve Örnek Hacmi Sorunsalı Üzerine Kavramsal Bir İnceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231-274. https://izlik.org/ja98fn96xr
4. Bandura, A., & Walters, R. (1977). Social Learning Theory, Cilt 1, Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
5. Baran, A. G. (1993). Toplum, Birey ve Çevre İlişkileri. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(1).
6. Bergevin, P. (1967). “A Philosophy for Adult Education.” New York: The Seabury Press 3-5
7. Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2021). Bilimsel Araştırma Yöntemleri, 36. Baskı. Ankara: Pegem Akademi,
8. Ceylan, Ö., Öğten, M., Tüfekçi, V., & Yurttaş, M. Ö. (2020). Öğrencilerin Harezmi Eğitim Modeline Yönelik Metaforik Algılarının Belirlenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 49(225), 227-251.

9. Cialdini, R. B., Kallgren, C. A., & Reno, R. R. (1991). A Focus Theory of Normative Conduct: A Theoretical Refinement and Reevaluation of The Role of Norms in Human Behavior. Advances in Experimental Social Psychology, 24, 201-234 https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60330-5
10. Creswell, J. W. (2017). Araştırma Deseni: Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları, (Çev. Selçuk Beşir Demir), 3. Baskı, Eğiten Kitap, Ankara.
11. Çimşir, S., Polat, R. D., Çaça, Ş., & Kocaman, H. (2022). İlkokul 3. Sınıf Öğrencilerinin ve Velilerinin Hârezmî Eğitim Modeli’ne İlişkin Görüşlerinin İncelenmesi. Edebiyat Dilbilim Eğitim ve Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 1(1), 131-144.
12. Demir, S., & Güven, M. (2025). Eleştirel Pedagoji Bağlamında Öğretim Programlarına Bakış. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 23(1), 506-521. https://doi.org/10.37217/tebd.1579359
13. Doğan, E. (2026). Harezmi Eğitim Modelinin Sosyolojik Boyutları Üzerine Bir İnceleme. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 10(1). https://doi.org/10.55774/mikad.1862926
14. Durkheim, E. (2016). Eğitim Sosyolojisi (P. Ergenekon, Çev.) Pinhan Yayıncılık
15. Freire, P. (2023). Ezilenlerin Pedagojisi (D. Hattatoğlu & E. Özbek, Çev., 25. Baskı). Ayrıntı Yayınları.
16. Harezmi MEB. (2025). Harezmi Eğitim Modeli Uygulama Kılavuzu. https://harezmi.meb.gov.tr/dosyalar/yayinlar/uygulama_kilavuzu.pdf
17. İbadullayeva, J., Jumaniyazova, K., Azimzadeh, S., Canıgür, S., & Esen, F. (2019). Çevre Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri. Türk Tıp Öğrencileri Araştırma Dergisi, 1(3), 52-58.
18. Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. Random House
19. Kayan, A. (2018). Çevre Sorunlarina Eğitimle Farkindalik Oluşturma. Journal of Awareness (Joa), 3(Special), 481-496. https://doi.org/10.26809/joa.2018548658
20. Kelling, G. L., & Wilson, J. Q. (1982). Broken Windows. Atlantic Monthly, 249(3), 29-38.
21. Keskin, S. C., Karaloğlu, İ., & Erdoğan, H. (2024). Harezmi Eğitim Modelinin Uygulayıcıları Olan Öğretmenlerin Görüşleri Doğrultusunda İncelenmesi. Ondokuz Mayıs University Journal of Education Faculty, 43(1), 121-140.
22. Merton, R. (1957). “Manifest and Latent Function”. Social Theory and Social Structure. Glencoe, IL: Free Press.
23. Mezirow, J. (1997). Transformative Learning: Theory to Practice. New Directions for Adult and Continuing Education, 1997(74), 5-12 https://doi.org/10.1002/ace.7401
24. Neuman, W. L. (2014), Toplumsal Araştırma Yöntemleri I. Çev. Sedef Özge. Ankara: Siyasal Kitabevi.
25. Parsons, T. (2013). The Social System. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203992951
26. Sider, K. (2008). Compassion’s Echo: Experiential Learning About India. Social Studies and The Young Learner, 20(4), 26–29.
27. Tamer, M. G. (2022). Eğitim Sosyolojisi. Nobel Akademik Yayıncılık.
28. Taş, L. (2021). Kent Sosyolojisinde Temel Kavramlar. Alptekin M. Y. (Ed.) Şehir Sosyolojisi (1. Baskı, 25-54.). Nobel . Tezcan, M. (1993). Eğitim Sosyolojisinde Çağdaş Kuramlar ve Türkiye, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları.
29. Tokmak, A. (2023). Harezmi Eğitim Modelinin Problem Çözme Becerisinin Geliştirilmesine Etkisi. Milli Eğitim Dergisi, 52(1), 437-456. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1309222
30. Yavuz, O., Yavuz, Y., Özyürek, H., Boral, D., & Meb, İ. (2019). Harezmi Eğitim Modeli’nin Özel Yetenekli Öğrencilerin Yaratıcılık Becerilerine Etkisi. In Congress Proceedings (P. 234).
31. Yıldız, S. (2017). Sosyal Bilimlerde Örnekleme Sorunu: Nicel ve Nitel Paradigmalardan Örnekleme Kuramina Bütüncül Bir Bakiş. Kesit Akademi Dergisi, (11), 421-442. https://doi.org/10.18020/kesit.1279