Klasik Türk Şiirinde “Neden Sonra” Redifli Gazeller Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Şiirde ses ve ahenk açısından önem arz eden redif, anlam bakımından da beyitlerin birbiriyle olan ilgisini sağlar ve anlatımı kuvvetlendirir. Redif, klasik Türk şiirinde kafiyenin tamamlayıcısı ve zenginleştiricisidir. Bağlı bulundukları geleneğin içinde birçok kalıbı hazır bulan şairler, redif konusunda da hayli zengin bir mirasa sahiptirler. Çalışmamızda 14. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar yazılmış üç yüzün üzerinde divan ve mecmua taranmış ve ilk örneğine 17. yüzyılda rastlanan redifin toplamda 14 gazelde kullanıldığı belirlenmiştir. Tespit ettiğimiz redifler şu şekildedir: “[-den] sonra, ammâ neden sonra, bilür ammâ neden sonra.” Mevcut gazeller arasında redifi “[-den] sonra” şekliyle kullanan dokuz şair (Fehîm-i Kadîm, İshak-zâde Zuhûrî, Mezâkī, Şûhî Bengî-zâde, Vecîhî, Beylikçi İzzet Bey, Kânî, Kâtib-zâde Sâkıb, Mirzâ-zâde Mehmed Sâlim); “ammâ neden sonra” şekliyle kullanan dört şair (Ahmed Nâmî, Âşık Ömer, Hafız Mehmet Tahir Efendi, Benderli Cesârî); “bilür ammâ neden sonra” formuyla kullanan bir şair (Feyzî Efendi) tespit edilmiştir. Çalışmanın amacı, aynı redifi kullanan şairlerin birbirinden şekil ve içerik olarak ne kadar etkilediklerini veya etkilendiklerini ortaya koymaktır. Tarafımızdan tespit edilen gazeller şekil ve içerik açısından incelenmiş; klasik Türk şiiri geleneğinde hayıflandığı, özlemini çektiği veya vaktinin geçtiğini düşündüğü gibi durumlar hakkında beyitler üzerinden çıkarımlarda bulunulmuştur. Ayrıca şairlerin ruh hâllerinin daha iyi anlaşılabilmesi ve vaktinde elde edilemeyen mutluluğun nedeninin görülebilmesi için şairler, âşık/kul ilişkisi içinde değerlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışmada ayrıca tespit edilen gazellerin künye bilgileri ve matla beyitleri tablo halinde gösterilmiştir. Metin merkezli bu çalışmada redifi esas alan bir araştırma yöntemi kullanılmıştır. 

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Divan
• Gazel
• Redif

A Study on Ghazals With Rhyme “Neden Sonra” in the Classical Turkish Poetry

Öz

In terms of sound and harmony, redif holds significant importance in poetry, while in terms of meaning it establishes the connection between couplets and strengthens expression. In classical Turkish poetry, redif serves as the complement and enrichment of rhyme. Within the tradition to which they belong, poets encountered many ready-made formulas and thus inherited a remarkably rich legacy regarding redif. In our study, more than three hundred divans and mecmuas composed between the 14th and 20th centuries were examined, and it was determined that the earliest example of the redif in question appeared in the 17th century, being employed in a total of fourteen ghazals. The identified redifs are as follows: “[-den] sonra, ammâ neden sonra, bilür ammâ neden sonra.” Among the extant ghazals, nine poets (Fehîm-i Kadîm, İshak-zâde Zuhûrî, Mezâkī, Şûhî Bengî-zâde, Vecîhî, Beylikçi İzzet Bey, Kânî, Kâtib-zâde Sâkıb, Mirzâ-zâde Mehmed Sâlim) employed the redif in the form “[-den] sonra”; four poets (Ahmed Nâmî, Âşık Ömer, Hafız Mehmet Tahir Efendi, Benderli Cesârî) used it in the form “ammâ neden sonra”; and one poet (Feyzî Efendi) employed the form “bilür ammâ neden sonra.” The aim of this study is to reveal to what extent poets who employed the same redif influenced or were influenced by one another in terms of form and content. The ghazals identified were analyzed in terms of both structure and meaning, and inferences were drawn from the couplets concerning situations such as lamentation, longing, or the perception that time has passed, within the framework of the classical Turkish poetic tradition. Furthermore, in order to better understand the poets’ states of mind and to discern the reasons for happiness unattained in its proper time, the poems were evaluated within the lover–servant (âşık/kul) relationship. The study also presents, in tabular form, the bibliographic information and opening couplets (matla beyitleri) of the identified ghazals. Methodologically, the research was conducted as a text-centered study based on redif. 

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Divan
• Ghazal
• Rhyme

Kaynakça

1. Akkaya, Z. (1959) Vecîhî ve eseri. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 17/3-4 (1959), 533-560. https://izlik.org/JA94LE92EJ.
2. Akkuş, Y. (2010). Benderli Cesârî’nin (ölüm: 1829) divanı ve divançesi inceleme-tenkitli metin. (Yayın No. 277558) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Akün, Ö. F. (1994). “Divan edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9/ 389-427. TDV Yayınları.
4. Aslantaş, G. (1994). Vecîhî hayatı, eserleri ve divanı’nın tenkidli metni. (Yayın No. 30456) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
5. Atacan, M. (2014). Hafız Mehmet Tahir Efendi divanı (inceleme metin). (Yayın No. 377964) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Aydın, M. (2018). Mirzâzâde Mehmed Sâlim divanı sözlüğü. (Yayın No. 506814) [Doktora Tezi, Adıyaman Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Beyatlı, Y. K. (1990). Edebiyata dair. İstanbul Fetih Cemiyeti.
8. Çiçek, Ö. R. (2025). Derviş Vâsıf mecmuası ile 19. yüzyılda tasavvuf. (Yayın No. 121212313) [Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.

9. Çukurlu, A. (2012). Şûhî Bengîzâde dîvânı ve tahlili. (Yayın No. 312598) [Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Dilçin, C. (2004). Örneklerle Türk şiir bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Ergun, S. N. (1936). Âşık Ömer hayatı ve şiirleri. Semih Lütfi Matbaası ve Kitap Evi.
12. Güfta, H. (1995). Sâlim (Mirzâ-zâde) hayatı, edebi kişiliği, eserleri ve divanının karşılaştırmalı metni. (Yayın No. 42662) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
13. Horata, O. (1998). Necati Bey’den Bâkî’ye döne döne. Bilig. Sayı 7, Güz. s. 44-66.
14. Horata, O. (2009). Has bahçede hazan vakti XVIII. yüzyıl: son klasik dönem edebiyatı. Akçağ Yayınları.
15. İnce, A. (1994). Mirzâ-zâde Mehmed Sâlim dîvânı (tenkitli basım). Yükseköğretim Kurulu Matbaası.
16. Kahraman, A. (2002). İshak-zâde Zuhûrî divanı (inceleme metin). (Yayın No. 113935) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. Karagöz, S. (2004). Feyzî Efendi divanı (inceleme-metin). (Yayın No. 148424) [Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
18. Kelemci, N. (2018). Kani divanı sözlüğü (gazeller bölümü): bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük. (Yayın No. 498787) [Yüksek Lisans Tezi, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
19. Kırbıyık, M. (2017). Kâtib-zâde Sâkıb dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
20. Mermer, A. (1991). Mezâkî: hayatı, edebî kişiliği ve divanı’nın tenkidli metni. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
21. Muallim Naci. (2004). Edebiyat terimleri ıstılâhât-ı edebiye, M. A. Yekta Saraç (haz.), Gökkubbe Yayınları.
22. Özmen, İ. (1995). Alevi-Bektaşi şiirleri antolojisi (inançları, yaşamı, felsefesi, kültürü ve edebiyatı), 19. yüzyıl, cilt 4. Saypa Yayınları.
23. Sefercioğlu, M. N. (2008). Meyve redifli gazeller. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature And History Of Turkish Or Turkic. 3 (5): 321-344.
24. Şen, F. M. (1995). Beylikçi İzzet Bey divanı (inceleme-metin). (Yayın No. 41937) [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
25. Şentürk, A. A. & Kartal, A. (2014). Eski Türk edebiyatı tarihi. Dergâh Yayınları.
26. Tâhirü’l-Mevlevî. (1994). Edebiyat lügatı. Kemâl Edip Kürkçüoğlu (haz.), Enderun Kitabevi.
27. Tanç, N. (2006). Sâlim dîvânı’nda (gazellerde) edebi sanatların kullanımı. (Yayın No. 188767) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
28. Tanpınar, A. H. (1982). 19’uncu asır Türk edebiyatı tarihi. Çağlayan Kitabevi.
29. TDEA. (1977). “Cesârî”. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, Devirler-İsimler-Eserler- Terimler. 2/ 55. Dergâh Yayınları.
30. Tekin, Ş. (1965). Uygur şiirinin meseleleri (şekiller-vezinler). Türk Kültürü Araştırmaları II. Sayı 1-2, s. 26-67.
31. Üstüner, K. (2010). “Güler” Redifli Gazellerin Karşılaştırılması. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 28, 181-207. https://izlik.org/JA56SZ57DZ.
32. Üzgör, T. (1991). Fehîm-i Kadîm hayatı, sanatı, divanı ve metnin bugünkü Türkçesi. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
33. Yazar, İ. (2006). Kânî dîvânı inceleme-metin. (Yayın No. 221726) [Doktora Tezi, Ege Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
34. Yenikale, A. (2017) Ahmed Nâmî dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
35. Yeniterzi, E. (2005). Divan şiirinde gazel redifli gazeller. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 18, 1-10. https://izlik.org/JA64WK69CR.