Bir Müttefik Olarak Türkiye: Amerikan Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) Raporuna Göre Türkiye- Amerika Birleşik Devletleri İlişkileri

Öz

Türkiye Cumhuriyeti Devleti, 18 Şubat 1952 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen Kuzey Atlantik Antlaşması ile Amerika Birleşik Devletleri’nin NATO’daki müttefiki olmuştur. Amerikan Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) tarafından 21 Şubat 1956’da hazırlanan “Müttefik Olarak Türkiye” başlıklı raporda ise Türkiye’nin askerî, diplomatik, ekonomik ve siyasal durumu ele alınmıştır. Gizliliği kaldırılan CIA raporu temelinde hazırlanan bu makalede, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin CIA tarafından nasıl görüldüğü, güçlü ve zayıf yönlerinin neler olduğu incelenecektir. Raporun genel olarak Türkiye’yi ideal bir müttefik olarak resmettiği ve bu değerlendirmelerin, Amerika Birleşik Devletleri’nin erken Soğuk Savaş döneminde Türkiye’yi bölgesinde kilit bir ortak olarak görmesine katkıda bulunduğu ileri sürülecektir. CIA tarafından Türkiye’nin iç siyasetine ilişkin yapılan değerlendirmelerde, literatürde sıklıkla göz ardı edilen Demokrat Parti’nin tarım politikalarının geniş toplumsal etkilerine odaklanıldığı ifade edilecektir. Ayrıca, CIA’in Başbakan Adnan Menderes’in liderlik tarzında algıladığı değişim sonucunda, Menderes’in demokratik yollarla siyaset dışı kalabileceğini öngördüğü de ortaya konacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Amerika Birleşik Devletleri (ABD)
• NATO
• İttifak
• CIA.

Türkiye As An Ally: Türkiye- U.S. Relations According to a Central Intelligence Agency (CIA) Report

Abstract

On February 18, 1952, the Turkish Grand National Assembly ratified the North Atlantic Treaty, thereby rendering the Republic of Türkiye an ally of the United States within NATO. Subsequently, on February 21, 1956, the Central Intelligence Agency (CIA) composed a report entitled “Turkey as an Ally,” which scrutinized Türkiye’s martial, diplomatic, economic, and political circumstances. Based on this declassified CIA report, this article will analyze how the CIA perceived the Republic of Türkiye and what it identified as its strengths and weaknesses. It will argue that the report generally portrayed Türkiye as an ideal ally and that this assessments contributed to the United States’ view of Türkiye as a key partner in its region during the early Cold War period. The CIA’s assessments of Turkish domestic politics focused on the broad social impacts of the Democratic Party’s agricultural policies, which are frequently overlooked in the literature. In addition, it will be shown that the CIA anticipated the possibility of Prime Minister Adnan Menderes’s removal from politics as a result of the perceived change in his leadership style.

Keywords

• Türkiye (Turkey)
• United States (U.S.)
• NATO
• Alliance
• CIA.

Kaynakça

1. ABD-Türkiye arasındaki ilişkilerin normalleştirilmesine dair müzakereler hakkında beyanat. (502/22769-100142-3). (1927, Şubat 17). Türk Diplomatik Arşivi (TDA).
2. Akkor, M. (2017). II. Dünya Savaşı’nın sonu ve Truman Doktrini’nin ortaya çıkışı. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 2(2), 1-17.
3. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 82 Numaralı Kararı. (1950, Haziran 25). https://digitallibrary.un.org/record/112025?v=pdf
4. Bemis,S.F. (1957). The Diplomacy of the American Revolution. Indiana University Press.
5. Central Intelligence Agency (1956). "Turkey As An Ally," NIE 33-56, RDP79R01012A007500030001-7.
6. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi. (1923, Ağustos 6). 502/88029-320742-40.
7. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi. (1923, Ağustos 6). 502/23185-101151-16
8. Erhan, Ç. (1998). 1830 Osmanlı-Amerikan Antlaşması’nın Gizli maddesi ve sonuçları. Belleten, 62(234), 457-466.

9. Franklin, W. M., & Gerber, W. (1961). Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conferences at Cairo and Tehran, 1943. United States Government Printing Office.
10. Gök, N. (2014). Osmanlı-Amerika İlişkilerinin başlamasında Kuzey Afrika ülkeleri (garp ocakları)’nin etkileri ve ilk anlaşmaların diplomatik açıdan tahlili. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11, 211-240.
11. Guvenc, S., & Uyar, M. (2022). Lost in translation or transformation? The impact of American aid on the Turkish military, 1947–60. Cold War History, 22(1), 59-77. https://doi.org/10.1080/14682745.2020.1866551
12. Karayuluk, H. (2018). 6/7 Eylül 1955 olaylarının neden ve sonuç ilişkisi içerisinde değerlendirilmesi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 1(1), 36-50.
13. Köse, İ. (2014). ABD'de Türk Amerikan Lozan Antlaşması'nın (6 Ağustos 1923) onay tartışmaları ve onay taraflarının yayınlamış olduğu kitapçık. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 44, 131-155.
14. Köse, İ. (2019). Sovyetler Birliği’nin Türk Boğazlarıyla ilgili talepleri: 1945-1946 notaları. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 74(4), 1125-1148.
15. Kuzey Atlantik Andlaşmasma Türkiye Cumhuriyetinin katılmasına dair Kanun. (1952, Şubat 18). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc034/kanuntbmmc034/kanuntbmmc03405886.pdf
16. Malkoç, E. (2006). Türk basınında Truman Doktrini ve Türkiye’ye Amerikan yardımları (1947-1950). Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 9, 89-127.
17. Orhan, C. (2009). Uluslararası Barış ve güvenliğin korunması veya yeniden tesisi bakımından Türk Hukukunda yurtdışına asker gönderilmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
18. Özen, R. (2018). Uluslararası ilişkiler teorileri. İletişim.
19. Pamuk, Ş. (2012). Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi. İş Bankası Kültür Yayınları.
20. Schlesinger, A. (1967). Origins of the Cold War. Foreign Affairs, 46(1), 22-52.
21. Şenel Uzunkaya, S. (2019). İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye Ekonomisi ve Marshall Planının ekonomiye etkileri. Ekonomi İşletme ve Maliye Araştırmaları Dergisi, 1(3), 176-185. https://doi.org/10.38009/ekimad.540293
22. Türkiye’nin NATO üyeliğine ilişkin protokol. (1951, Ekim 17). https://www.mfa.gov.tr/site_media/html/nato-final.pdf
23. Uzman, N. (2018). II. Dünya Savaşı sonrasında Sovyet talepleri ve Türkiye’nin tepkisi. Gazi Akademik Bakış, 11(22), 117-142.