Sentence Linking Strategies in Historical Periods of Turkish Prose

Öz

This study quantitatively examines the diachronic transformation of sentence linkage strategies in Turkish prose through samples of fifty sentences each (n=400) drawn from eight historical sections: Old Turkic, Khwarezmian, Old Oghuz Turkish (epic) — OOT-E, Old Oghuz Turkish (didactic prose) — OOT-D, Chaghatay, Classical Ottoman, Tanzimat, and Republican Turkish. The OOT period is examined through two subsections, an arrangement that constitutes a natural experiment isolating genre effects from period effects. Each sentence is coded along four axes, with the Linkage Density Index (LDI) introduced as the principal methodological innovation. One-way ANOVA reveals significant inter-section variation in LDI (F(7, 392) = 12.83, p < .001, η² = 0.19). The difference between OOT-E and OOT-D (Cohen d = 1.59) approaches ninety per cent of the largest period-related difference observed in the dataset, indicating that genre exerts an effect comparable in magnitude to historical period. The diachronic profile presents a multi-peaked rather than unidirectional structure, shaped by literary genre preferences. The Classical Ottoman section (LDI = 1.37) approaches the level of Old Turkic (LDI = 1.70), suggesting a theoretical bridge connecting sutra rhetoric to the inşa seci tradition. Geographical written-language code (Eastern-Western) does not emerge as a significant predictor of linkage profile (p = .65), a finding that suggests Turkish historical syntactic variance arises from the interaction of genre and period rather than from geography.

Anahtar Kelimeler

• diachronic syntax
• sentence linkage
• hypotaxix
• parataxis

Türkçenin Tarihsel Kesitlerinde Nesir Metinlerinin Cümle Bağlama Stratejileri

Öz

Bu çalışma, Türkçe nesir metinlerinde cümle bağlama stratejilerinin diyakronik dönüşümünü, sekiz tarihsel kesitten elde edilen 50'şer cümlelik örneklemler (n=400) üzerinde nicel olarak ölçmektedir. Eski Türkçe, Harezm, Eski Oğuz Türkçesi (destan) EOT-D, Eski Oğuz Türkçesi (didaktik mensur) EOT-M, Çağatay, Klasik Osmanlı, Tanzimat ve Cumhuriyet kesitleri, her birinin temsilcisi konumundaki birer mensur eserden seçilen cümleler aracılığıyla incelenmiştir. EOT kesiti, destan kökenli ve didaktik kökenli iki alt kesit halinde ele alınmış; bu ayrım, tür etkisini dönem etkisinden ayrıştırmaya olanak tanıyan bir doğal deney sunmuştur. Her cümle dört eksen üzerinden kodlanmış, çalışmanın yeni metodolojik bileşeni olarak Bağlama Yoğunluğu İndeksi (BYİ) tanımlanmıştır. Tek yönlü ANOVA, BYİ'nin kesitler arası anlamlı biçimde farklılaştığını göstermiştir: F(7, 392) = 12.83, p < .001, η² = 0.19. EOT-D ile EOT-M arasındaki BYİ farkı (Cohen d = 1.59), aynı dönem içindeki tür değişikliğinin yarattığı söz dizimsel sapmanın, kesitler arasındaki en büyük dönem farkının yaklaşık %90'ına ulaştığını ortaya koymuştur (0.60/0.67 ≈ 0.895). Diyakronik profil, doğrusal bir dönüşümden çok, edebî tür tercihlerinin biçimlendirdiği çok tepeli bir yapı sergilemektedir. Klasik Osmanlı kesiti (BYİ = 1.37) Eski Türkçe ile (BYİ = 1.70) yakın bir bağlama yoğunluğu göstermektedir. Bu örtüşme, sutra retoriği ile inşa seci geleneğini birbirine bağlayan kuramsal bir köprünün varlığına işaret etmektedir. Coğrafî yazı dili kodu (Doğu - Batı), bağlama profilinin anlamlı bir yordayıcısı olarak ortaya çıkmamıştır (p = .65). Bu sonuç, Türkçenin tarihsel söz dizim varyansının coğrafyadan ziyade tür ve dönem etkileşiminden beslendiğini ima etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• diyakronik söz dizimi
• cümle bağlama
• hipotaksi
• parataksi

Kaynakça

1. Aktan, B. (2006). Nehcü'l-Ferâdîs'in cümle yapısı ile "takı" ve "kim" bağlaçlarının kullanılışı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (16), 47–61.
2. Argunşah, M., Yüksekkaya, G. S. ve Tabaklar, Ö. (2010). Tarihî Türk lehçeleri:Karahanlıca, Harezmce, Kıpçakça dersleri. İstanbul: Kesit Yayınları.
3. Ata, A. (2004). Karahanlı Türkçesi: Türkçe ilk Kur'an tercümesi (Rylands nüshası): Giriş, metin, notlar, dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Aydıngün, A. ve Aydıngün, İ. (2004). The role of language in the formation of Turkish national identity and Turkishness. Nationalism and Ethnic Politics, 10(3), 415–432.
5. Banguoğlu, T. (2007). Türkçenin grameri (8. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Bickel, B. (2010). Capturing particulars and universals in clause linkage: A multivariate analysis. I. Bril (Ed.), Clause linking and clause hierarchy: Syntax and pragmatics içinde (ss. 51–101). Amsterdam: John Benjamins.
7. Blanca, M. J., Alarcón, R., Arnau, J., Bono, R. ve Bendayan, R. (2017). Non-normal data: Is ANOVA still a valid option? Psicothema, 29(4), 552–557.
8. Bybee, J. (2003). Mechanisms of change in grammaticization: The role of frequency. B. D. Joseph ve R. D. Janda (Ed.), The handbook of historical linguistics içinde (ss. 602–623). Oxford: Blackwell.

9. Bybee, J., Perkins, R. ve Pagliuca, W. (1994). The evolution of grammar: Tense, aspect, and modality in the languages of the world. Chicago: University of Chicago Press.
10. Cemiloğlu, İ. (1994). 14. yüzyıla ait bir Kısas-ı Enbiyâ nüshası üzerinde sentaks incelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Cemiloğlu, İ. (2001). Dede Korkut Hikâyeleri Üzerinde Söz Dizimi Bakımından Bir İnceleme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2. baskı). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
13. Coşkun, V. (1999). Türk lehçelerinde zaman kavramı taşıyan -p zarf-fiil eki. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (7), 173-192 https://tdkturkdunyasi.gov.tr/tam-metin-pdf/186/tur
14. Cramér, H. (1946). Mathematical methods of statistics. Princeton: Princeton University Press.
15. Çimen, C. (2006). Anonim Tevârîh-i Âl-i Osmân (Kuruluştan 892/1487'ye Kadar). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
16. Çöltekin, Ç., Doğruöz, A. S. ve Çetinoğlu, Ö. (2023). Resources for Turkish natural language processing: A critical survey. Language Resources and Evaluation, 57(1), 449–488.
17. Daşdemir, M. (2000). Dedem Korkut Kitabı'nın söz dizimi (Tez No. 94040). Yayımlanmamış doktora tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Demirci, K. (2008). Dilbilgiselleşme üzerine bir inceleme. Bilig, (45), 131–146.
19. Derin, M. O. ve Harada, T. (2021). Universal Dependencies for Old Turkish. Proceedings of the Fifth Workshop on
20. Universal Dependencies (UDW, SyntaxFest 2021) içinde (ss. 129–141). Sofia: Association for Computational Linguistics.
21. Doğan, E. (2006). Ahlâk-ı Alâî'deki çün'lü birleşik cümle yapıları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 54(2), 29–40.
22. Dryer, M. S. (1992). The Greenbergian word order correlations. Language, 68(1), 81–138.
23. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Erdal, M. (2004). A grammar of Old Turkic. Leiden: Brill.
25. Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım.
26. Foley, W. A. ve Van Valin, R. D. (1984). Functional syntax and universal grammar. Cambridge: Cambridge University Press.
27. Göksel, A. ve Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. London: Routledge.
28. Greenberg, J. H. (1963). Some universals of grammar with particular reference to the order of meaningful elements. J. H. Greenberg (Ed.), Universals of language içinde (ss. 73–113). Cambridge, MA: MIT Press.
29. Haspelmath, M. ve König, E. (Ed.). (1995). Converbs in cross-linguistic perspective. Berlin: Mouton de Gruyter.
30. Hawkins, J. A. (2004). Efficiency and complexity in grammars. Oxford: Oxford University Press.
31. Hopper, P. J. ve Traugott, E. C. (2003). Grammaticalization (2. baskı). Cambridge: Cambridge University Press.
32. Johanson, L. (1995). On Turkic converb clauses. M. Haspelmath ve E. König (Ed.), Converbs in cross-linguistic perspective içinde (ss. 313–347). Berlin: Mouton de Gruyter.
33. Johanson, L. (1998). The history of Turkic. L. Johanson ve É. Á. Csató (Ed.), The Turkic languages içinde (ss. 81–125). London: Routledge.
34. Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge: Cambridge University Press.
35. Kaplan, M., Enginün, İ., Emil, B. ve Kerman, Z. (1989). Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi V. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları.
36. Karahan, L. (1994). -sa/-se eki hakkında. Türk Dili, (516), 471–474.
37. Karahan, L. (2013). Türkçede söz dizimi (16. baskı). Ankara: Akçağ Yayınları.
38. Keskin, C., Iefremenko, K., Kornfilt, J. ve Schroeder, C. (2025). Hybrid clause combining strategies in Turkish language contacts. Studia Linguistica, 79(2), 391–434. https://doi.org/10.1111/stul.12256
39. Kornfilt, J. (1997). Turkish. London: Routledge.
40. Korkmaz, Z. (1961). Türkiye Türkçesinin ki bağlacı ile ki şüphe edatı arasındaki yapı ve görev ayrılığı. Türk dili üzerine araştırmalar I içinde (ss. 620–624). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
41. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
42. Lakens, D. (2013). Calculating and reporting effect sizes to facilitate cumulative science. Frontiers in Psychology, 4, 863.
43. Lehmann, C. (1988). Towards a typology of clause linkage. J. Haiman ve S. A. Thompson (Ed.), Clause combining in grammar and discourse içinde (ss. 181–225). Amsterdam: John Benjamins.
44. Lehmann, C. (1995). Thoughts on grammaticalization. München: Lincom Europa.
45. Lehmann, C. (2002). Thoughts on grammaticalization (2. baskı). Erfurt: Seminar für Sprachwissenschaft der Universität.
46. Lewis, G. (1999). The Turkish language reform: A catastrophic success. Oxford: Oxford University Press.
47. Mansuroğlu, M. (1955). Türkçede cümle çeşitleri ve bağlayıcıları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 3, 59–71.
48. McHugh, M. L. (2012). Interrater reliability: The kappa statistic. Biochemia Medica, 22(3), 276–282.
49. Mercimek Ahmed. (1944). Kâbusnâme tercümesi (O. Ş. Gökyay, Haz.). İstanbul: Devlet Kitapları Müdürlüğü, Dünya Edebiyatından Tercümeler. (Eserin aslı yaklaşık 1432)
50. Nâbizâde Nâzım. (1890/1989). Karabibik. (M. Kaplan, İ. Enginün, B. Emil ve Z. Kerman, Yay. haz.). İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları.
51. Ölmez, M. (1991). Altun Yaruk III. kitap (= 5. bölüm): Suvarṇaprabhāsasūtra (Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 1). Ankara: Yazarın kendi yayını.
52. Özçelik, S. (2016). Dede Korkut — Dresden Nüshası: Metin, Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Özkan, F. ve Musa, B. (2004). Yabancı dillerin Türkçenin söz dizimi üzerindeki etkisi. Bilig, (30), 95–139.
54. Özkan, M. (2021).Türk dilinin gelişme alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. İstanbul: Filiz Kitabevi.
55. Özkan, M. ve Sevinçli, V. (2015). Türkiye Türkçesi söz dizimi. İstanbul: Akademik Kitaplar.
56. Özsoy, O., Iefremenko, K. ve Schroeder, C. (2022). Shifting and expanding clause combining strategies in heritage Turkish varieties. Languages, 7(3), 242. https://doi.org/10.3390/languages7030242
57. Sait Faik Abasıyanık. (2025). Seçme Hikâyeler. İstanbul: Can Sanat Yayınları.
58. Slobin, D. I. (1995). Converbs in Turkish child language: The grammaticalization of event coherence. M. Haspelmath ve E. König (Ed.), Converbs in cross-linguistic perspective içinde (ss. 349–371). Berlin: Mouton de Gruyter.
59. Şeker, A. (2018). Nehcü'l-Ferâdîs — Kazan Devlet Üniversitesi Kütüphanesi Nüshası: İnceleme – Metin – Dizin. Yayımlanmamış doktora tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
60. Tekin, Ş. (1965). Uygurcada yardımcı cümleler üzerine bir deneme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 13, 35–63.
61. Temel Alemdar, E. (2025). Eski Türkçeden Türkiye Türkçesine bağımlı sıralı cümlelerin kapsam ve sınırlılıkları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, (80), 181–212. https://doi.org/10.32925/tday.2025.141
62. Tiken, K. (2004). Eski Türkiye Türkçesinde edatlar, bağlaçlar, ünlemler ve zarf-fiiller. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
63. Torun, Y. (2000). Gazavat-ı Sultan Murad b. Mehemmed Han'da cümle. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
64. Traugott, E. C. ve Heine, B. (Ed.). (1991). Approaches to grammaticalization (2 cilt). Amsterdam: John Benjamins.
65. Tukey, J. W. (1949). Comparing individual means in the analysis of variance. Biometrics, 5(2), 99–114.
66. Türk, V. (1990). Nevâ'î, Mecâlisü'n-Nefâ'is: Metin – İnceleme. Yayımlanmamış doktora tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
67. Üstüner, A. (2000). Anadolu Ağızlarında Sıfat-fiil Ekleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
68. Van Valin, R. D. (2005). Exploring the syntax-semantics interface. Cambridge: Cambridge University Press.
69. Virtanen, P., Gommers, R., Oliphant, T. E. vd. (2020). SciPy 1.0: Fundamental algorithms for scientific computing in Python. Nature Methods, 17(3), 261–272.
70. Yazar, T., Kutlu, M. ve Bayırlı, İ. K. (2024). Turkronicles: Diachronic resources for the fast evolving Turkish language. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2405.10133