Kültür ve İnanç Turizmi ile Neolitik Çağ İlişkisine Kavramsal Bir Yaklaşım

Öz

Arkeoloji, insanlık tarihi ve kültürünü, dinsel inançları ve sanat eserlerini ortaya çıkaran ve yorumlayan bir bilim dalıdır ve tüm bu alanların tanıtımı ve yönetiminden sorumlu turizm ile aralarında çok yönlü bir ilişki ve etkileşim ağı mevcuttur. Çalışma, öncelikle bu dolanıklığa dikkat çekmek istemektedir. Makale ayrıca kültür ve inanç turizmi olgularını bazı örneklerle kavramsal olarak irdelemekte ve bu kavramlara genelde kültür tarihi, özelde de Neolitik Çağ bağlamında yeni bir içerik kazandırmayı denemektedir. Zira bu kavramların içerik ve sınırlarının, özellikle de ülkemizdeki Neolitik Çağ’ın zengin maddi ve manevi kültürel mirası ile ilgili gelişmeler üzerine tekrar düşünülmesi gerekmektedir. Çalışmanın bir diğer odak noktasını, Neolitik Çağ kültürlerinin dinsel inançlarla nasıl iç içe evrildiklerini ve hatta Neolitik Çağ’ın başlamasında bile kutsalla ilişkilerin ve ölüm sonrasına ait fikir ve uygulamaların ne derece etkili olduğunu arkeolojik kanıtlarla örneklemek oluşturmaktadır. Bu örnekler arasında mezar gelenekleri, sanat, sembolizm ve mimari yer almaktadır. Makalenin söz konusu içeriği, bir tarihöncesi arkeolojisi uzmanı ve turizm akademisyeninin mesleki deneyimleri, gözlemleri, bakış açısı ve alan yazın bilgisine dayanmaktadır. Neolitik Çağ kültürel mirası ülkemiz kültür turizminde hala gereğince yer bulmamaktadır. Ören yeri ziyaretçi istatistikleri bu durumu ortaya koymaktadır. Bu mirasın, kültür turizmi alanında hangi yönleriyle tanıtılıp yönetilebileceği ve özellikle de kavramsal tartışmalara dâhil edilmesi gerekliliği çalışmanın vurgulamak istediği bir diğer konudur. Zira insanlık tarihi, iki-üç bin yıllık Yunan ve Roma tarihi ve kültüründen ibaret değildir. Kaldı ki bu uygarlıklara ait eserlerle Ege ve Akdeniz havzasında hemen her ülkede karşılaşmamız mümkünken, Troya, Çatalhöyük, Göbeklitepe, Karahantepe gibi bazısı yaklaşık 12 bin yıl öncesine kadar geriye giden bu Prehistorik yerleşmeler, yalnızca ülkemize özgü “ünik” ve “ikonik” kültürel değerlerdir.

Anahtar Kelimeler

• Kültür ve inanç turizmi
• Neolitik Çağ arkeolojisi
• Prehistorya
• kavramsal tartışmalar
• Göbeklitepe
• Çatalhöyük

A Conceptual Approach to the Relationship Between Cultural and Religious Tourism and the Neolithic Age

Abstract

Archaeology is a field of science that reveals and interprets human history and culture, religious beliefs and works of art, and there is a multifaceted relationship and interaction network between tourism, which is responsible for the promotion and management of all these areas. The primary aim of the study is to draw attention to this entanglement. The article also examines the concepts of cultural and religious tourism with some examples and attempts to give these concepts a new content in the context of cultural history in general and the Neolithic Age in particular. Because the content and boundaries of these concepts need to be reconsidered, especially in light of developments regarding the rich material and spiritual cultural heritage of the Neolithic Age in our country. Another focus of the study is to exemplify with archaeological evidence how Neolithic Age cultures evolved together with religious beliefs and to reveal how influential relations with the sacred and ideas and practices related to the afterlife were even at the beginning of the Neolithic Age. These examples include burial customs, art, symbolism and architecture. The content of the article is based on the professional experiences, observations, perspectives and literature knowledge of a prehistoric archaeology expert and tourism academic. In our country, the cultural heritage of the Neolithic Age has not yet found the place it deserves in cultural tourism. Archaeological site visitor statistics reveal this situation. Another issue that the study wants to emphasize is how this heritage can be promoted and managed in the field of cultural tourism and especially how it should be included in conceptual discussions. Because human history is not limited to three or four thousand years of Greek and Roman history and culture. Moreover, while it is possible to come across the works of these civilizations in almost every country in the Aegean and Mediterranean basins, these Prehistoric settlements such as Troy, Çatalhöyük, Göbeklitepe, Karahantepe, some of which date back to approximately 12 thousand years ago, are “unique” and “iconic” cultural values specific to our country.

Keywords

• Cultural and religious/ faith tourism
• neolithic age
• prehistoria
• conceptual discussions
• gobeklitepe
• çatalhoyuk

Kaynakça

1. Batman, O. ve Çınar-Oğuz, S. (2008). Kültür Turizmi. İçinde; N. Hacıoğlu ve C. Avcıkurt (Editörler) Turistik Ürün Çeşitlendirmesi (ss. 189-208). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
2. Bilim, Y. ve Özer, Ö. (2014). İnanç Turizmi, Seçme Konular. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
3. Dünya Neolitik Kongresi 2024. https://worldneolithiccongress. org
4. Eliade, M. (2003). Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi I. Çevirmen. Ali Berktay. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
5. Eliade, M. (1991). Kutsal ve Dindışı. Çevirmen. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları.
6. Erim-Özdoğan, A. (2011). Çayönü. İçinde; M. Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Editörler), The Neolithic in Turkey, New Exca- vations and New Research, The Tigris Basin (ss. 185-269). İstanbul: Arcaeology and Art Publications.
7. Fagan, B. (2019). Arkeolojinin Kısa Tarihi. Çeviren. Abdullah Yılmaz. İstanbul: Alfa Yayıncılık.
8. Gresky, J. Haelm, J. ve Clare, L. (2017). Modified Human Crania From Göbekli Tepe Provide Evidence for a new Form of Neolithic Skull Culd, Science Advances, 3(6): 1-10.

9. Güvenç, B. (1999). İnsan ve Kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi.
10. Güzel, Ö. (2020). Anadolu’da İnanç Turizmi: Fenomenler, Efsaneler, Kişiler ve Mekanlar. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
11. Hodder, I. (2006). Çatalhöyük, Leoparın Öyküsü, Çevirmen. Dilek Şendil. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
12. Hodder, I. (2010). Religion in the Emergence of Civilization. Çatalhöyük as a Case Study. Cambridge: Cambridge University Press.
13. Hodder, I. (2013). Sembolik ve Yapısalcı Arkeoloji. İçinde; C. Renfrew ve P. Bahn (Editörler) Arkeoloji. Anahtar Kav- ramlar. Çevirmen. Selda Somuncuoğlu (ss. 234-235). İstanbul: İletişim Yayınevi.
14. Hodder, I. ve Özdöl-Kutlu, S. (2018). Çatalhöyük Kazıları 2016. İçinde; 39. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 22-26 Mayıs 2017, cilt 1 (ss. 495-506). Bursa.
15. Hodder, I. and Özdöl-Kutlu, S. (2021). Moving Matter at Çatalhöyük. İçinde; I. Hodder (Editör). The Matter of Ça- talhöyük, Reports from the 2009-2017 Seasons (ss. 1-29). Londra: British Institute at Ankara.
16. Insoll, T. (2013). Kült ve Din Arkeolojisi. İçinde; C. Renfrew ve P. Bahn (Editörler) Arkeoloji. Anahtar Kavramlar. Çevir-men. Selda Somuncuoğlu. (ss. 185-190). İstanbul: İletişim Yayınevi.
17. Karaman, S., Demirkol, S. ve Şahin, S. (2008). İnanç Turizmi. İçinde; N. Hacıoğlu ve C. Avcıkurt (Editörler) Turistik Ürün Çeşitlendirmesi (ss. 209-238). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
18. Karul, N. (2022). Karahantepe Çalışmalarına Genel Bir Bakış, Arkeoloji ve Sanat, 169: 1-8.
19. Karul vd. (2022). “TAŞ TEPELER ‘Büyük Dönüşümün Coğrafyası’” (Moderatör: Murat Başlar, Arkeolojihaber. Video Kay- dı, Etkinlik 4 Kasım 2022). https://www.youtube.com/ watch?v=ueAUcFBCdjo, Erişim tarihi. 16 Mayıs 2025.
20. Kodaş, E. (2018). Yukarı Dicle’de Yeni Bir Çanak Çömleksiz Neolitik Yerleşim Yeri: Boncuklu Tarla Kazıları ve İlk Gözlemler, Arkeoloji ve Sanat Yayınları Dergisi, (1): 7-20.
21. Kolankaya-Bostancı, N. (2019). Paleolitik Çağ’da Ölüm ve Sembolizm. İçinde; A. M. Büyükkarakaya ve E. B. Aksoy (Editörler) Momento Mori, Ölüm ve Ölüm Uygulamaları (ss.189-216). İstanbul: Ege Yayınları.
22. Kozak, N., Kozak, M. A. ve Kozak, M. (2015). Genel Turizm, İlkeler-Kavramlar. Ankara: Detay Yayıncılık.
23. Küçük, M. A. (2015). İnanç Turizmi Açısından Türkiye’de Dinî Mekânlar:(Yahudilik Hıristiyanlık Örneği). Ankara: Beri- kan Yayınevi.
24. KTB (2025) KTB, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Taş Tepeler Büyük Dönüşümün Toprakları”. https://tastepeler. org, Erişim tarihi. 20 Mayıs 2025.
25. Levi-Strauss, C. (1984). Yaban Düşünce. Çeviren. Tahsin Yücel. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
26. Mellaart, J. (2003). Çatalhöyük, Anadolu’da Bir Neolitik Kent. Çevirmen. Gökçe Bike Yazıcıoğlu (Çeviriye temel alı- nan baskı: Çatalhöyük: A Neolithic Town in Anatolia, Tha- mes and Hudson, Londra, 1967). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
27. Okuyucu, A. ve Somuncu, M. (2014). Türkiye’de İnanç Turizmi: Bugünkü Durum, Sorunlar ve Gelecek. İçinde; Y. Bilim ve Ö. Özer (Editörler) İnanç Turizmi, Seçme Konular (ss. 11-45). Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
28. Okuyucu, A. (2020). İnanç Turizmi Açısından Türkiye’de Dini Çekiciliklerin Dağılışı, Turkish Studies-Social Sciences, 15 (5): 2611-2628.
29. Olalı, H. (1963). Türkiye’nin Ekonomik Gelişmesinde Turizmin Rolü. İzmir: Endüstri Matbaacılık ve Ticaret.
30. Özbudun, S. ve G. Uysal (2012). 50 Soruda Antropoloji. İstanbul: Bilim ve Gelecek Kitaplığı.
31. Özçoban, E. (2018). Kültür Turizmi ve İnanç Algısı. Ankara: Gece Akademi.
32. Özdoğan, M. (2015). Anatolia: From the Pre-Pottery Neolithic to the End of the Early Bronze Age (10,500–2000 bce). İçinde; C. Renfrew ve P. Bahn (Editörler) The Cambridge World Prehistory (ss.1508-1544). Cambridge: Cambridge University Press.
33. Özdoğan, M. (2016). 50 Soruda Arkeoloji. İstanbul: Bilim ve Gelecek Yayınları.
34. Özdoğan, E. ve Karul, N. (2020). Neolitik Teriminin Kavramsal Değişimi ve Güneydoğu Anadolu’da Neolitik Araştırmalarının Dünü-Bugünü, Arkeoloji ve Sanat, 163: 1-28.
35. Özdöl-Kutlu, S. (2018). Erbaba’dan İçi Buğday Dolu Minyatür Bir Çömlek ve Neolitik Dönemde Boğa Sembolizmi ve Ritüel, Belleten 293: 1-30.
36. Özdöl-Kutlu, S. ve Türksoy, S. S. (2021). Kültür Turizminde Tarih Öncesi Arkeolojik Yerleşmeler ve Göbeklitepe Örneği, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 47: 303-315.
37. Özdöl Kutlu, S. (2024). Arkeoloji ve Dinler Tarihi İlişkisi Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme, Milel ve Nihal, 21 (2): 141-159.
38. Özkaya, V. ve Coşkun, A. (2011). Körtik Tepe. İçinde; M. Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Editörler), The Neolithic in Turkey, New Excavations and New Research, The Tigris Basin (ss. 89-127). İstanbul: Archaeology and Art Publications.
39. Pekin, F. (2011). Çözüm: Kültür Turizmi. İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Raj, R. ve Morpeth, N. D. (2007). Religious Tourism and Pilgrimage Festivals Management. Wallingford: CAB International.
41. Renfrew, C. ve Bahn, P. (2017). Arkeoloji, Kuramlar, Yöntemler ve Uygulama. Çeviren. Gürkan Ergin. İstanbul: Homer Kitabevi.
42. Schmidt, K. (2011). Göbekli Tepe. İçinde; M. Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Editörler), The Neolithic in Turkey, New Excavations and New Research, The Euphrates Basin Basin (ss. 41-83). İstanbul: Arcaeology and Art Publications.
43. Smart, N. (1969). The Religious Experience of Mankind. New York: Scribner.
44. Tören, E. (2021). Kültür Turizmi Motivasyonları. Ankara: Gazi Kitabevi.
45. ŞURO (2022). https://suro.org.tr/2022/06/18/mezopotamya- uzmanlik-egitimi/. Erişim tarihi. 20 Ocak 2025.
46. UNWTO Religious Tourism, https://www.unwto.org/archi- ve/europe/press-release/2016-11-14/religious-tourism- catalyst-cultural-understanding. Erişim tarihi. 13 Şubat 2025.
47. Usta, Ö. (2002). Genel Turizm. İzmir: Anadolu Matbaacılık.
48. Vukonic, B. (2002). Religion, Tourism and Economics: A Convenient Symbiosis, Tourism Recreation Research, 27(2): 59-64.
49. Wilson, M. (2020). Biblical Turkey: A Guide to the Jewish and Christian Sites of Asia Minor. İstanbul: Ege Yayınları.