Spa Tourısm in The Ottoman Bureaucracy

Öz

Although the phenomenon of tourism is generally considered a concept belonging to modern times, its practice has a long and ancient history. In the historical process, tourism can be conceptualized as the desire of humanity to see places beyond their own social environments and to learn about what is happening around them. Communities that were constantly on the move, whether through wars, trade, or merchants, engaged with different geographies and communities. As a result of this interaction, they conveyed their observations and findings, thus serving the innate curiosity of individuals. In doing so, whether consciously or not, they contributed to what would later be known as the phenomenon of tourism. 

From the second half of the 19th century onwards, tourism activities became more systematic and gradually took on more thematic forms. In this context, the concept of spa tourism began to spread in Europe. Essentially, spas—which date back to ancient times and constitute an important part of health tourism—were favored by those seeking healing and inclined to travel to different regions for this purpose. In particular, these types of places, abundant in Anatolia, became significant centers for the civilizations that dominated the region. This study includes analyses based on Ottoman archival documents regarding how spas were used and protected by state officials in the 19th century.

Anahtar Kelimeler

• Tourism
• spa
• health tourism

Osmanlı Bürokrasisinde Kaplıca Turizmi

Öz

Turizm olgusu, her ne kadar modern dönemlere ait bir kavram olarak bilinse de pratiği kadim bir geçmişe dayanır. Turizmi tarihsel süreç içerisinde insanlığın kendi sosyal çevreleri dışındaki yerleri görme ve çevrede olan biteni öğrenme arzusu olarak kavramsallaştırmak mümkündür. Sürekli hareket halinde olan topluluklar savaşlar veya ticaret vasıtasıyla veya tüccarlar marifetiyle farklı coğrafya ve topluluklarla ilişki içerisine girmişlerdir. Bu etkileşimin sonucunda gözlem ve tespitlerini aktararak fertlerin doğasında olan merak hissiyatına hizmet etmişlerdir. Böylece eylemin farkında olarak ya da olmayarak daha sonraları turizm denilecek olguya hizmet etmişlerdir. 

XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren daha sistemli hale gelen turizm faaliyetleri zamanla daha tematik hale geldi. Bu bağlamda kaplıca turizmi kavramı Avrupa’da yayılmaya başladı. Esasen tarihsel geçmişi eski çağlara dayanan ve sağlık turizminin önemli bir parçası olan kaplıcalar şifa arayan ve bunun için farklı coğrafyalara gitme eğiliminde olanların gözdesiydi. Özellikle Anadolu coğrafyasında fazlaca yer alan bu tür yerler bölgede hakimiyet kurmuş medeniyetlerin önemli merkezleri konumundaydı. Bu çalışma Osmanlı arşiv vesikaları kapsamında XIX. yüzyılda kaplıcalarının devlet erkanı tarafından ne şekilde kullanılıp korunduğuna dair analizleri içermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Turizm
• kaplıca
• sağlık turizmi

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
2. BOA, Bab-ı Ali Evrak Odası, BEO, 801-60009, H. 16.01.1314.
3. BOA, Bab-ı Ali Evrak Odası, BEO, 2601-195004, H.13.04.1323.
4. BOA, Hariciye Siyasi, HR.SYS. 166-16 - 0 M-04-07-1898.
5. BOA, Hariciye Siyasi, HR. SYS, 172-113, M. 24.07.1906.
6. BOA, Hariciye Şifre, HR.SFR.04,344-18 M.25.06.1894.
7. BOA, Dahiliye İdare, DH.İD. 68-15, H.18.10.1331.
8. BOA, Dahiliye Mektubi, DH.MKT, 2026-87, H. 11.05.1310.

9. BOA, Dahiliye Mektubi, DH.MKT, 493-16, H. 24.01.1320.
10. BOA, Dahiliye Mektubi, DH.MKT, 781-51, H.05.08.1321.
11. BOA, Dahiliye Mektubi, DH.MKT, 885-61, H.08.06.1322.
12. BOA, Dahiliye Mektubi, DH. MKT, 1264-35, H. 13.11.1325.
13. BOA, Dahiliye Mektubi, DH.MKT, 2190-106, H.5.12.1316.
14. BOA, Dahiliye Mektubi, DH.MKT, 2614-10, H. 26.10.1326.
15. BOA, Dahiliye Umur-ı Mahalliye ve Vilayat Müdürlüğü DH.UMVM, 89-42, H.25.03.1336.
16. BOA, İrade Meclisi Vala İ.MVL, 384-16810, H.26.04.1274.
17. BOA, İtalyan Savaşı Evrakı, 110-9-1-5, M. 04.12.1912.
18. BOA, Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriyye Müdüriyeti ML.EEM, 550-43, R-11-03-1322.
19. BOA, Meclis-i Vükela Mazbataları, MV, 187-9, H. 02.05.1332.
20. BOA, Meclis-i Vükela Mazbataları, MV, 102,86, H. 12.04.1319.
21. BOA, Meclis-i Vala, MVL, 1042-19, H. 14-04-1284.
22. BOA, Meclis-i Vala, MVL, 682-79, H-27-02-1281.
23. BOA, Sadaret, Bulgaristan Evrakı (04), A.}MTZ. 04, H. 19.08.1324. BOA, Sadaret Mektubi Mühimme, A.} MKT.MHM. 367-32, H.29.06.1283.
24. BOA, Sadaret Mektubi Mühimme, A.} MKT.MHM.414-89, H. 07.04.1285.
25. BOA, Sadaret Mektubi Meclis-i Vala A.}MKT.MVL.30-53, H.16.10.1266.
26. BOA, Sadaret Mektubi Nezaret ve Devair Evrakı, A.}MKT. NZD, 311-92, H.18.10.1276.
27. BOA, Şura-yı Devlet, ŞD. 1782-41, H.17.12.1287.
28. BOA, Şura-yı Devlet, ŞD. 1790-39, H.26.04.1308.
29. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşiv Evrakı, TS.MA.e, 457-9, H. 15.06.1256.
30. BOA, Taşra Evrakı Bosna Müfettişliği, TŞRBNM, 24-94. H.27.01.1281.
31. BOA, Yıldız, Hususi Maruzat, Y.A.HUS, 492-4, 23.06.1323.
32. BOA, Yıldız Perakende Mabeyn ve Saray Görevlileri Maruzatı Y..PRK.SGE, 3-19, H-29-12-1305.
33. BOA, Yabancı Arşivler Makedonya Arşivi YB. 021, 88/69, R. 02.04.1306.
34. BOA, Yıldız Perakende Umumi, Y.PRK.UM, 26-43, H.17.07.1310.
35. BOA, Yıldız Perakende Başkitabet, Y.PRK.BŞK, 8-35, H.15.04.1301.
36. BOA, Zabtiye Nezareti ZB. 156-65, R.15.08.1317 -112-2, R.21.08.1305.
37. Akbulut G. (2010). Türkiye’de Kaplıca Turizmi ve Sorunları, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1):35-54.
38. Atsız H.N. (1992). Aşıkpaşaoğlu tarihi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
39. Başaran Ş. ve Algül H. (2024), Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet’e Geçiş Sürecinde (1800-1949), Kaplıcaların İşletilmesi, Tarih ve Gelecek Dergisi, 10, (4): 405-424.
40. Güneş, M. (2024). Sicill-i Ahvâl Defterlerine Göre Osmanlı Devleti’nde Görev Yapan Akşehir Doğumlu Memurlar [18791913], Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 22: 104-130.
41. İbn Batuta. (2004). İbn Battuta Seyahatnamesi I-II. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, Kazım Taşkent Klasik Yapıtlar Dizisi.
42. İnan, A. (1983). M. Kemal Atatürk’ün Karlsbad Hatıraları. Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
43. İkdam 21 Mayıs 1915, s.4.
44. Karakaya E. (2001). Kaplıca, TDV İslam Ansiklopedisi, 24: 351-353.
45. Kuzucu K. (2013). Osmanlı Döneminde Havza Kaplıcaları ve Kasabanın Sosyo-Ekonomik Gelişimindeki Rolü, Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik, 1: 323-338.
46. Neşri. (1995). Kitab-ı Cihanüma, Unat - Köymen. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
47. Şahin Allahverdi R. (2019). İsmiyle Yaşayanlar Siyavuşpaşa Vakıfları. İstanbul: İdeal Kültür Yayınları.
48. Şahin G. (2007). İngiliz Seyahatnamelerinde Osmanlı Toplumu ve Türk İmajı. İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
49. Şahin Kurnaz F. (2019). I. Dünya Savaşı ve Sonrasında Kumarın Yaygınlaşması ve Osmanlı Devleti’nin Aldığı Tedbirler, SEFAD, 41: 405-426.
50. Şahin Kurnaz F. (2020). II. Meşrutiyet Döneminde İstanbul’da Sosyal Bir Problem Olarak Kumar İlleti, Belleten, 84- 301: 1143-1174.
51. Şahin Kurnaz F. (2020). Tanzimat Sonrasında Osmanlı Devleti’nde Kumar Yasalarının Gelişimi, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17-34: 550-582.
52. Taşlıgil, N. (1995). Manisa’nın Termal Turizm Potansiyeli, Türk Coğrafya Dergisi, Sayı: 30: 299-317.
53. Yılmazyaşar, H. (2018). Bursa Eski Kaplıca: Mimar ve Yapının Orijini Meselesi, ABAD, 1 (2) 3-43.
54. Yüksel A. (2010). Zamansız Bir Teşebbüs: I. Dünya Savaşı Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nda Turizmi Geliştirme Gayretleri, Doğu Batı, 52: 201-229.
55. Yüksel A. (2012). II. Abdulhamid Döneminde Bilimsel, Kültürel ve Turistik Amaçlarla Osmanlı Ülkesine Gelen Almanlar, The Journal of Academic Socıal Science Studies, 5/5:413-433.
56. Yüksel A. (2014). Osmanlı Devlet Dairelerinde Mesai Kavramı ve Uygulaması (18.-20. Yüzyıllar), Osmanlı Bilimi Araştırmaları, XVI/1: 19-49.