Belgelerle Türk Turizm Tarihi / Tokat’ın Dini Mekân Haritasında Silinen Bir Unsur: Tokat Sinagogu Üzerine Tarihsel Bir İnceleme

Öz

Tokat Sinagogu, bir dönem kentin Yahudi cemaatinin dini ve toplumsal yaşamının merkezini teşkil eden temel yapı olmuştur. Bu yapı yalnızca ibadet mekânı değil, aynı zamanda dini eğitim ve cemaat içi dayanışmanın yürütüldüğü bir kurum olarak da işlev görmüştür. Mimari açıdan Anadolu’daki küçük ölçekli sinagog tipolojisine uygun biçimde mütevazı, yerel malzeme ve tekniklerle inşa edildiği; iç mekânda Tevrat tomarlarının muhafaza edildiği kutsal bölüm ve ibadet alanının yer aldığı anlaşılmaktadır. 20. yüzyılın başlarından itibaren cemaat nüfusunun azalması, sinagogun düzenli ibadet işlevini sürdürmesini zorlaştırmış; kutsal metinlerin başka merkezlere nakledilmesiyle birlikte yapı fiilen işlevsiz kalmıştır. 1930’lara doğru ise binanın ya farklı bir kamusal amaçla kullanıldığı ya da tamamen ortadan kalktığı yönünde bulgular mevcuttur. Böylece Tokat Sinagogu’nun kapanışı, mimari bir yapının kaybının ötesinde, kentin dini mekân haritasındaki bir unsurun silinmesi anlamına gelmiştir. Bu çalışmada söz konusu sinagog, önce tarihsel bağlamı içinde konumlandırılmış, ardından mimari özellikleri ve demografik değişimle ilişkisi incelenmiş, son olarak kapanış süreci toplumsal ve mekânsal dönüşüm çerçevesinde irdelenerek inanç turizmi üzerindeki yeri değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tokat
• Yahudi cemaati
• Tokat sinagogu
• Demograf

Turkish Tourism History with Documents / An Element Missing From Tokat’s Religious Site Map: A Historical Study of The Tokat Synagogue

Abstract

The Tokat Synagogue once constituted the main structure that served as the center of the religious and social life of the Jewish community in the city. This building functioned not only as a place of worship but also as an institution where religious education was conducted and communal solidarity was maintained. From an architectural perspective, it is understood that the synagogue was built modestly in accordance with the typology of small-scale synagogues in Anatolia, using local materials and construction techniques. The interior is known to have included a sacred section where the Torah scrolls were preserved, as well as a prayer hall used for worship. From the beginning of the twentieth century, the decline in the population of the community made it difficult for the synagogue to continue its regular religious function. With the transfer of the sacred texts to other centers, the building effectively became nonfunctional. By the 1930s, there is evidence suggesting that the building was either used for a different public purpose or disappeared entirely. Thus, the closure of the Tokat Synagogue signified not only the loss of an architectural structure but also the removal of an element from the city’s religious spatial landscape. In this study, the synagogue in question is first situated within its historical context; subsequently, its architectural characteristics and their relationship with demographic change are examined. Finally, the process of its closure is discussed within the framework of social and spatial transformation, and its place in terms of faith tourism is evaluated.

Keywords

• Jewish community
• Tokat synagogue
• Demography

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Maliye Nezareti 14765 Numaralı Temettuat Defteri: BOA. ML. VRD, TMT.d. No: 14765.
2. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Cevdet Adliye Evrakı: BOA. C.ADL. No: 100-6019.
3. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Babı-ı Asafi Defterleri: BOA. A. (DVNSMHM. d. No: 118-932.
4. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Hatt-ı Humayun: BOA. HAT. No: 1462-106.
5. Türkiye Cumhuriyeti Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü. 28 Teşrin-i Evvel (Ekim) 1927 Umumî Nüfus Tahriri. Fasikül 2. Ankara 1929.
6. Sivas Vilayet Salnameleri: 1321/1903, 1325/1907 tarihli yıllıklar.
7. Bali, Rıfat N. (2000). Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri, Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945). İstanbul. İletişim Yayınları.
8. Cuinet, Vital. (1892). La Turquie D'asie-Géographie Administratave Statistique Descriptive Et Raisonnée De Chaque Province De L'asie-Mineure. Paris.

9. Çavdar, N. (2014). Temettüat Kayıtlarına Göre Tokat Mahallelerinde Yaşayan Yahudilerin Sosyal ve Ekonomik Durumları (1844-45). İçinde; Tokat Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, (ss. 328-350).
10. Galante, Avram. (1986) Histoire des Juifs de Turquie. İstanbul.
11. Güleryüz, Naim A. (2018) Tarih Boyunca Trakya ve Anadolu'da Yahudi Yerleşim Yerleri II. İstanbul: Gözlem Gazetecilik.
12. Gülşen, R. (2020). Türkiye Cumhuriyeti'nde Musevilerin Yurtiçi ve Yurtdışına Toplu Göçleri (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. J. Shaw, S. (1991). The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic. Newyork. New York University Press.
14. Kaya, D. A. (2022). Jews in Turkey During The Ottoman Period: An Overview Of The State Of Research. Europäisch-jüdische Studien-Beiträge. Oldenbourg. De Gruyter.
15. Molinas, İ. (2018). Orta Anadolu Seyahat Notları ve Tokat Yahudileri, Şalom. (3562): 1-2.
16. Özmen, S. (2017). Batıda Yahudilere Yönelik Kan İftiraları, TİDSAD, (4)13: 154-163.
17. Rosanes, S. A. (1930). Divre yeme Yisrael be-Togarmah II. Tel Aviv.
18. Türkoğlu, İ. (2001). Antik Çağdan Günümüze Türkiye'de Sinagog Mimarisi (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.