Tarihsel Romanlarda Kültürel Çeviri: Amin Maalouf’un Doğu’nun Limanları Örneği

Öz

Bu makale, Amin Maalouf’un Doğu’nun Limanları adlı tarihsel romanını kültürel çeviri bağlamında incelemektedir. Çalışmanın amacı, romanda yer alan deyimler, ikilemeler ve günlük söylemler gibi kültürel öğelerin Türkçe çeviride nasıl yeniden üretildiğini ortaya koymak ve bu süreçte hangi çeviri tercihlerinin öne çıktığını analiz etmektir. Bu bağlamda çalışma şu temel sorulara yanıt aramaktadır: (1) Çeviride kültürel öğeler nasıl aktarılmaktadır? (2) Bu öğelerin yeniden yazımı, erek kültürde ne tür anlam kaymaları veya dönüşümler yaratmaktadır? Bu bilgiler ışığında bu makalede, Maalouf’un Doğu’nun Limanları romanından seçilen çeviri cümlelerindeki kültürel öğeler (deyimler, ikilemeler ve günlük söylemler) incelenmiştir. İnceleme, André Lefevere’in yeniden yazım kuramı ile kültürel dönüş paradigması temel alınarak gerçekleştirilmiş; seçilen çeviri cümleleri bu kuramsal çerçeve doğrultusunda değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, çeviri sürecinin salt dilsel bir aktarım olmadığını; tarihsel bağlamın, kültürel kodların ve söylem örüntülerinin yeniden üretildiği dinamik bir yeniden yazım süreci olduğunu göstermektedir. Böylece çalışma, tarihsel roman çevirilerinde kültürel öğelerin aktarımı üzerine kuramsal ve uygulamalı bir katkı sunarak kültürel çeviri tartışmalarına yeni bir perspektif kazandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tarihsel roman,
• kültürel çeviri,
• Amin Maalouf Doğu’nun Limanları

Cultural Translation in Historical Novels: The Case of Amin Maalouf’s Ports of Call

Öz

This article explores Amin Maalouf’s historical novel Ports of Call (Les Échelles du Levant) through the lens of cultural translation. It examines how culturally embedded elements, such as idioms, reduplications, and colloquial expressions, are reinterpreted in the Turkish translation and identifies the translational strategies employed in this process. The study addresses two central research questions: (1) How are cultural elements negotiated and conveyed through translation? (2) How does their rewriting generate semantic shifts or cultural transformations within the target context? Guided by these questions, the article analyzes selected passages from the Turkish translation of Maalouf’s novel that contain culturally marked expressions, including idioms, reduplications, and everyday discourse markers. The discussion draws on André Lefevere’s theory of rewriting and is situated within the broader framework of the cultural turn in Translation Studies. Through this theoretical perspective, the selected examples are examined to demonstrate how translation functions as a process of cultural negotiation rather than a purely linguistic transfer. The findings reveal that translation is not merely a linguistic operation but a dynamic act of rewriting in which historical context, cultural codes, and discursive structures are reshaped. Accordingly, the study contributes to the understanding of cultural transfer in the translation of historical novels from both theoretical and practical perspectives while offering a renewed perspective on contemporary debates in cultural translation.

Anahtar Kelimeler

• Historical novel
• Cultural translation
• Amin Maalouf
• Ports of Call

Kaynakça

1. Avcı Solmaz, S. G. (2020). “Görünmez”i “görünür” yapmak: Bir uzman olarak diliçi çevirmen. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö7), 702–722. https://doi.org/10.29000/rumelide.813437
2. Baker, M.(2011). In other words a coursebook on translation (Second Edition). Routledge.
3. Barut, E., & Baytar, İ. (2021). Çeviride kültürel ögelerin aktarımı için başvurulan yöntem ve stratejilere ilişkin bir inceleme: Robert Louis Stevenson’ın “Define Adası” eserinden yerlileştirme stratejisi örnekleri. International Journal of Language Academy, 9(2), 17–28. https://doi.org/10.29228/ijla.49837
4. Bassnett, S. (1998). The translation turn in cultural studies. In S. Bassnett & A. Lefevere (Eds.), Constructing cultures: Essays on literary translation (pp. 123–140). Multilingual Matters
5. Bassnett, S. (2014). Translation studies (4. edition). New York, Routledge.
6. Bassnett, S., & Lefevere, A. (1992). Translation, history, culture: A sourcebook. London, Routledge.
7. Chassaint, J. (2019). Le roman historique comme support didactique pour entrer dans l’enseignement de l’histoire au cycle 3, Thèse de Master, Université de Rouen.
8. Çepni, S. (2010). Araştırma ve proje çalışmalarına giriş (5. baskı). Trabzon, Celepler Matbaacılık.

9. Desbiens, M.-F. (2006). Le roman historique : (R)Évolution d’un genre. Québec Français, 140, 26–29.
10. Gengembre, G. (2006). Le Roman historique. Paris: Klincksieck.
11. Gengembre, G. (2010). Le roman historique: Mensonge historique ou vérité romanesque? Études, 413(4), 367-377. https://doi.org/10.3917/etu.4134.0367
12. Irène, N.-P. (2015). Le roman historique selon Alfred De Vigny: Le cas de Cinq-Mars, Mémoire, Université de Yaoundé I.
13. Ladmiral, J. (2010). La traduction, phénomène interculturel et psychorelationnel. Meta, 55(4), 626–641. https://doi.org/10.7202/045682ar.
14. Lefevere, A. (1985). Why waste our time on rewrites? The trouble with interpretation and the role of rewriting in an alternative paradigm. In T. Hermans (Ed.), The manipulation of literature: Studies in literary translation (pp. 215–243). Croom Helm. https://doi.org/10.4324/9781315759029-12
15. Lefevere, A. (1992). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. London, Routledge.
16. Lefevere, A. (1994). Translating Literature, Practice and Theory in a Comparative Literature Context, Second Edition. The Modern Language Association of America.
17. Lukacs, G. (1977). Le roman historique. Payot.
18. Maalouf, A. (1996). Les échelles du levant. Éditions Grasset & Fasquelle.
19. Maalouf, A. (2024). Doğu’nun Limanları (S. Özen, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
20. Maigron, L. (1912). Le Roman historique à l'époque romantique: Essai sur l'influence de Walter Scott. Librairie Ancienne Honoré Champion.
21. Newmark, P. (1988). A textbook of translation. Prentice Hall.
22. Okur, E., & Polat, Y. (2023). Orhan Pamuk’un “İstanbul-hatıralar ve şehir” adlı eserindeki giysi adlarının Türkçeden Fransızcaya çevirisinin kültürel ögeler bağlamında incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (34), 1366–1385. https://doi.org/10.29000/rumelide.1317417
23. Özbent, S. (2023). Homi Bahbha’nın "kültürel çeviri" kavramına çeviribilimsel bakış. Kültür Araştırmaları Dergisi, 19, 225-247. https://doi.org/10.46250/kulturder.1364984
24. Serteser, G. (2013). Kültürel çevirmen kimliğiyle Halit Hüseyni ve The Kite Runner ile A Thousand Splendid Suns adlı iki romanın Türkçe Çevirilerinin İncelenmesi, (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi). Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. Snell-Hornby, M. (1988). Translation studies: An integrated approach. John Benjamins Publishing Company.
26. Taş, S. (2017). Kültürel unsurların çevirisi ve çeviri stratejileri. Humanitas, 5(10), 1–14.
27. Taşdan, T. E. (2018). Same question – different answer: Unnecessary emphasis of ideological and cultural items in the Turkish translation of The Kite Runner. International Journal of Language Academy, 6(2), 1–12. http://dx.doi.org/10.18033/ijla.3923
28. Tekgül Akın, D. (2022). Kültür çevirisi kavramına felsefi bir yaklaşım. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (33), 216-232. https://doi.org/10.37599/ceviri.1205531
29. Venuti, L. (1995). The translator’s invisibility: A history of translation. Routledge.
30. Yalçın, P. (2015). Çeviri stratejileri: Kuram ve uygulama. Grafiker Yayınları.
31. Yalçın, P., & Büyüksaraç, Z. (2017). Atasözü ve deyim çevirilerinin Mona Baker çeviri stratejilerine göre incelenmesi. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 5(4), 817–829.
32. Yapı Kredi Yayınları. (t.y.). Saadet Özen. Erişim tarihi: 6 Şubat 2025, https://www.yapikrediyayinlari.com.tr/yazarlar/saadet-ozen-2
33. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. basım). Seçkin Yayıncılık.
34. Yıldırım, C. (2015a). Amin Maalouf’un Afrikalı Leo ve Semerkant romanlarında kültürel unsurların çevirisi üzerine bir inceleme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(39), 222-232.
35. Yıldırım, C. (2015b). Amin Maalouf’un romanlarının Türkçe çevirileri: Çoğuldizge kuramı çerçevesinde karşılaştırmalı bir çözümleme (Doktora tezi, Ankara Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
36. Yıldırım, C. (2015c). L’exotisme de Maalouf Dans Léon L’africain, Le Premier Siècle Après Béatrice et Les Échelles Du Levant. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 55(1), 381-397
37. Yıldırım, C. (2017). Çeviri yapıtlarıyla Amin Maalouf’un Türk yazın çoğuldizgesindeki yeri. Folklor/Edebiyat, 23(89), 495–514. https://doi.org/10.22559/folklor.2017.67
38. Yılmaz, H. (2018). Disiplinlerarasılık bağlamında çeviribilim ve etnometodoloji: Amin Maalouf’un eserlerinde “melez” kimlikler (Doktora tezi, Yıldız teknik Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.