Postmodern romanda hakikat rejimleri: Modernite ve Osmanlı epistemolojisi bağlamında Puslu Kıtalar Atlası

Öz

Bu çalışma, İhsan Oktay Anar’ın Puslu Kıtalar Atlası adlı eseri üzerinden bilginin doğası ve meşruiyetine ilişkin epistemolojik dönüşümü modernite–postmodernite bağlamında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Modernite, bilgiyi akıl ve deney temelli, evrensel bir yapı olarak kabul ederken; postmodern düşünce bu kabulleri sorgulayarak bilginin tarihsel, kültürel ve söylemsel süreçler içinde üretildiğini ileri sürer. Bu bağlamda hakikat, sabit bir yapı olmaktan ziyade, bağlam içinde kurulan ve çoğullaşan bir yapı olarak değerlendirilir. Postmodern epistemolojinin temel kavramları da Jean-François Lyotard’ın “büyük anlatı” eleştirisi ve “dil oyunları” yaklaşımı ile Michel Foucault’nun bilgi–iktidar ilişkisine dayalı düşünceleri çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu yaklaşımlar, bilginin nesnel gerçeklik aracı olduğunu inkâr etmemekle birlikte belirli söylemsel ve kurumsal yapılar içinde meşrulaştırılan bir üretim biçimi olduğunu ortaya koyar. Bu çalışma, söz konusu kuramsal çerçeveyi edebiyat alanına taşıyarak postmodern romanın bilgi rejimlerini nasıl temsil ettiğini tartışır. Bu doğrultuda, Türk edebiyatında postmodern romanın önemli temsilcilerinden biri olan Anar’ın Puslu Kıtalar Atlası’nda; bilginin yalnızca bilimsel akla değil, rivayet, sezgi, gelenek ve rüya gibi farklı kaynaklara dayalı olarak çoğul biçimlerde kurulduğu ileri sürülmektedir. Bu çalışmada, Puslu Kıtalar Atlası romanı; anlatıcı güvenilirliği, bilgi kaynaklarının temsili, hakikat iddiasının çoğullaşması ve epistemik otoritenin dağılımı gibi kategoriler üzerinden incelenmektedir. Çalışma, Anar’ın modern ve postmodern epistemolojileri karşı karşıya getirmekten ziyade, bunları kurmaca içinde eşzamanlı ve eşdeğer biçimde işlediğini savunur. Sonuç olarak bu makale, Puslu Kıtalar Atlası’nın yalnızca estetik bir kurmaca olmadığını; postmodern epistemoloji ile Osmanlı epistemik zeminini bir arada kullanan bir düşünme biçimi kurduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Modernite
• Postmodern roman
• İhsan Oktay Anar
• Puslu Kıtalar Atlası
• Düşünce romanı

Regimes of truth in postmodern novels: the atlas of misty continents in the context of modernity and Ottoman epistemology

Öz

This study aims to analyze the epistemological transformation concerning the nature and legitimacy of knowledge in the context of modernity and postmodernity through İhsan Oktay Anar’s The Atlas of Misty Continents. While modernity conceptualizes knowledge as a universal structure grounded in reason and empirical verification, postmodern thought challenges these assumptions by arguing that knowledge is produced within historical, cultural, and discursive processes. Accordingly, truth is not treated as a fixed entity but rather as a contextual and pluralized construction. The study examines the core concepts of postmodern epistemology through Jean-François Lyotard’s critique of “grand narratives” and his notion of “language games,” as well as Michel Foucault’s framework of the knowledge–power relationship. Although these perspectives do not entirely deny the possibility of objective reality, they emphasize that knowledge gains legitimacy through specific discursive and institutional formations. By extending this theoretical framework into the field of literature, the article discusses how the postmodern novel represents regimes of knowledge. In this respect, it argues that in The Atlas of Misty Continents, knowledge is constructed in multiple forms, drawing not only on scientific rationality but also on sources such as rumor, intuition, tradition, and dreams. The novel is analyzed through categories including narrative reliability, the representation of knowledge sources, the pluralization of truth claims, and the distribution of epistemic authority. The study contends that Anar does not merely juxtapose modern and postmodern epistemologies but instead incorporates them simultaneously and equivalently within fiction. Consequently, this article argues that The Atlas of Misty Continents is not merely an aesthetic work of fiction; rather, it constructs a mode of thinking that simultaneously draws on postmodern epistemology and the Ottoman epistemic framework.

Anahtar Kelimeler

• Modernity
• Postmodern novel
• İhsan Oktay Anar
• The Atlas of Misty Continents
• novel of thought

Kaynakça

1. Aktulum, K. (2000). Metinlerarası ilişkiler. Öteki Yayınları.
2. Anar, İ. O. (2020). Puslu kıtalar atlası (70th ed). İletişim Yayınları.
3. Bacon, F. (2012). Novum organum. Say Yayınları.
4. Balcı, Y. (2020). Postmodern romanlarda bakış açısı ve anlatıcı: İhsan Oktay Anar’ın puslu kıtalar atlası örneği. In V. Şahin (Ed.), Romanda bakış açısı ve anlatıcı düzlemi (pp. 431-447). Akçağ yayınları.
5. Baudrillard, J. (2011). Simulakrlar ve simulasyon (O. Adanır, Trans.; 6th ed). Doğu-Batı Yayınları.
6. Best, S., & Kellner, D. (2011). Postmodern teori: eleştirel soruşturmalar (M. Küçük, Trans.; 2th ed). Ayrıntı Yayınları.
7. Carmina. (2018). Carmina burana (Ç. Dürüşken, Trans.). Alfa Yayınları.
8. Çelebi, İ. (2016). Fal. İslâm Ansiklopedisi. (Vol 12, p. 138 - 139). Retrieved May 15, 2026, from https://islamansiklopedisi.org.tr/fal

9. Çetin, N. (2021). Roman çözümleme yöntemi (17tk ed). Akçağ Yayınları.
10. Dâvûd Kayserî. (2023a). Fusûsu’l hikem şerhi (T. Uluç, Trans.; Vol. 1). Ketebe Yayınları.
11. Dâvûd Kayserî. (2023b). Fusûsu’l hikem şerhi (T. Uluç, Trans.; Vol. 2). Ketebe Yayınları.
12. Demir, O. (2018). Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine akaid- kelam literatürü: kişiler, eserler ve gelenekler üzerinden bir hasıla. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 14(27), 9-52. https://izlik.org/JA37BT62HY
13. Derrida, J. (2020). Yazı ve fark (P. B. Yalım, Trans.). Metis Yayınları.
14. Descartes, R. (2007a). Felsefenin ilkeleri (M. Akın, Trans.). Say Yayınları.
15. Descartes, R. (2007b). Meditasyonlar (İ. Birkan, Trans.). BilgeSu Yayıncılık.
16. Descartes, R. (2020). Yöntem üzerine konuşma (M. Erşen, Trans.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
17. Ecevit, Y. (2004). Orhan Pamuk’u okumak: kafası karışmış okur ve modern roman. İletişim Yayınları.
18. Efendioğlu, M. (2016). Rivayet. İslâm Ansiklopedisi. (Vol XXXV, p. 135 - 137). Retrieved May 15, 2026, from https://islamansiklopedisi.org.tr/rivayet
19. Emre, İ. (2022). Postmodernizm ve edebiyat (3th ed). Anı Yayıncılık.
20. Fazlıoğlu, İ. (2015). Kayıp halka: İslam-Türk felsefe-bilim tarihinin anlam küresi (4 th ed). Papersense Yayınları.
21. Foucault, M. (1992). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Trans.). İmge Kitabevi Yayınları.
22. Foucault, M. (2014). Bilginin arkeolojisi (V. Urhan, Trans.; 2th ed). Ayrıntı Yayınları.
23. Hagen, G. (2012). Kātip Çelebi’s maps and the visualization of space in ottoman culture. Osmanlı Araştırmaları, 40(40), 283-293. https://dergipark.org.tr/tr/pub/oa/article/130734
24. Hume, D. (1998). İnsan zihni üzerine bir araştırma (S. Öğdüm, Trans.). İlke Kitabevi Yayınları.
25. Hutcheon, L. (2020). Postmodernizmin poetikası (Y. Balcı, Trans.). Hece Yayınları.
26. Kant, I. (1993). Arı usun eleştirisi (A. Yardımlı, Trans.). İdea Yayınevi.
27. Korlaelçi, M. (2011). Gazzâlî’nin insan anlayışı. 900. Vefât yılında İmâm Gazzâlî. Milletlerarası Tartışmalı İlmî Toplantı.
28. Lawrence, T. E. (2024). Bilgeliğin yedi sütunu (Tam Metin) (E. E. Özgiray, Trans.). Parşömen Yayınları.
29. Locke, J. (1999). Tabiat kanunu üzerine denemeler (İ. Çetin, Trans.). Paradigma Yayınları.
30. Locke, J. (2000). İnsanın anlama yetisi üzerine bir deneme (M. D. Topçu, Trans.; 2. baskı). Öteki Yayınevi.
31. Lyotard, J.-F. L. (2013). Postmodern durum (İsmet Birkan, Trans.). Bilge Su.
32. McHale, B. (2004). Postmodernist fiction. Routledge.
33. Özcan, S. (2022). Jean François Lyotard’ın düşünceleri bağlamında postmodern bilgi sorunu. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 55, 167-182. https://izlik.org/JA26GG98YZ
34. Russ, J. (2011). Avrupa Düşüncesi’nin serüveni: Antik Çağlardan günümüze Batı Düşüncesi (Ö. Doğan, Trans.; 2tk ed). Doğu Batı Yayınları.
35. Türk Dil Kurumu. (n.d.). Rivayet. Güncel Türkçe Sözlük. Retrieved May 15, 2026, from https://sozluk.gov.tr/?kelime=rivayet
36. Tekin, M. (2014). Roman sanatı 1 (12th ed.). Ötüken Neşriyat.
37. Tekşan, M. (2021). Roman teknikleri. Paradigma Akademi.
38. Toksöz, H. (2007). Osmanlı’nın klasik döneminde felsefe ve değeri. Değerler Eğitimi Dergisi, 5(13), 123-154. https://izlik.org/JA98HW79RD
39. Tülüce, H. A. (2021). Taşköprülüzâde Ahmed Efendi’de ilimler tasnifi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(2), 542-556. https://doi.org/10.30627/cuilah.1014969
40. Türer, O. (2011). Ana hatlarıyla tasavvuf tarihi. Ataç Yayınları.
41. Zima, P. (2006). Postmodern edebiyat teorilerinin felsefesi (M.Özsarı, Trans.; 2th ed.). Hece yayınları.