SMAR’ın editoryal değerlendirme ve hakemlik süreci; çalışmaların bilimsel nitelik, özgünlük, yöntemsel yeterlilik, araştırma etiğine uygunluk ve alana katkı bakımından bağımsız, tarafsız ve bilimsel ölçütlere dayalı biçimde değerlendirilmesini sağlamayı amaçlamaktadır. Değerlendirme süreci teknik ve editoryal ön değerlendirme, hakemlik, gerektiğinde revizyon ve nihai editoryal karar aşamalarından oluşmaktadır.
1. Teknik ve Editoryal Ön Değerlendirme
SMAR’a gönderilen tüm çalışmalar hakemlik süreci başlamadan önce teknik ve editoryal ön değerlendirmeye tabi tutulur. Teknik ön kontrolde başvuru dosyalarının eksiksizliği, anonimleştirme, biçimsel koşullar, gerekli etik belgeler ve derginin talep ettiği diğer başvuru unsurları incelenir. Eksik veya uygun olmayan başvurular gerekli düzenlemelerin yapılması amacıyla yazarlara iade edilebilir.
Teknik ön kontrolden geçen çalışma; konusu, kuramsal çerçevesi ve yöntemi doğrultusunda ilgili alan editörüne atanır. SMAR’ın disiplinler arası kapsamı alan editörlüğü modeliyle yönetildiğinden bilimsel ön değerlendirme, çalışmanın konusu bakımından gerekli uzmanlığa sahip alan editörü tarafından yürütülür.
Alan editörü çalışmanın derginin amaç ve kapsamına uygunluğunu, araştırma problemini, literatürle ilişkisini, kuramsal veya kavramsal temelini, yöntemsel yeterliliğini, özgünlüğünü ve bilimsel katkısını değerlendirir. Bu değerlendirme sonucunda çalışma hakem değerlendirmesine gönderilebilir, hakemlik süreci öncesinde revizyon talep edilebilir veya hakem değerlendirmesine uygun bulunmaması hâlinde editoryal kararla reddedilebilir.
2. Hakemlik, Revizyon ve Nihai Karar
Editoryal ön değerlendirmeyi başarıyla tamamlayan çalışmalar, alanlarında uzman en az iki bağımsız hakem tarafından çift kör hakemlik sistemi kapsamında değerlendirilir. Bu sistemde yazarların kimliği hakemlere, hakemlerin kimliği ise yazarlara açıklanmaz.
Hakemlerin belirlenmesinde çalışmanın konusu, bilimsel uzmanlık, değerlendirme yeterliliği, tarafsızlık, bağımsızlık ve olası çıkar çatışmaları dikkate alınır. Hakemlerin farklı kurumlardan seçilmesine ve değerlendirme sürecinde kurumsal çeşitliliğin sağlanmasına özen gösterilir.
Hakemler çalışmayı özgünlük, araştırma problemi, ilgili literatürle ilişki, kuramsal veya kavramsal çerçeve, yöntemsel uygunluk, bulguların sunumu ve değerlendirilmesi, tartışma ve sonuçların bilimsel dayanakları, alana katkı ve araştırma etiğine uygunluk bakımından değerlendirir. Hakem raporlarının açık, gerekçeli ve çalışmanın bilimsel niteliğini değerlendirmeye yeterli olması beklenir.
Hakemler değerlendirmeleri sonucunda kabul, minör revizyon, majör revizyon veya ret yönünde editoryal karar önerisinde bulunabilir:
Kabul: Çalışmanın bilimsel açıdan yayımlanmaya uygun bulunduğunu ifade eder.
Minör Revizyon: Çalışmanın temel yapısını değiştirmeyen sınırlı düzeltmelerin gerekli olduğunu ifade eder.
Majör Revizyon: Çalışmanın bilimsel değerlendirmesinin sürdürülebilmesi için kapsamlı değişikliklerin gerekli olduğunu ifade eder.
Ret: Çalışmanın yayımlanmaya uygun bulunmadığını ifade eder.
Minör veya majör revizyon kararı, çalışmanın daha sonraki aşamada kabul edileceğini garanti etmez.
Hakem görüşlerinin önemli ölçüde farklılaşması durumunda editör, mevcut değerlendirmelerin bilimsel gerekçelerini dikkate alarak nihai editoryal kararı verebilir veya çalışmayı ek bir hakemin değerlendirmesine sunabilir.
Revizyon talep edilen çalışmalar, yapılan değişikliklerin niteliğine göre yeniden hakem değerlendirmesine sunulabilir. Hakemlik ve revizyon süreçlerinin tamamlanmasının ardından hakem raporları, varsa yazarların revizyonları ve çalışmanın bilimsel niteliği birlikte değerlendirilerek nihai editoryal karar verilir. Hakem görüşleri editoryal kararın bilimsel temelini oluşturmakla birlikte nihai karar yetkisi ilgili editöre aittir.
3. Editörlerin Görev ve Sorumlulukları
Editörler, kendilerine atanan çalışmaların değerlendirme sürecini bilimsel nitelik, editoryal bağımsızlık, tarafsızlık, gizlilik, araştırma dürüstlüğü ve yayın etiği ilkeleri doğrultusunda yürütmekle sorumludur.
Editörler, çalışmanın konusu bakımından gerekli bilimsel uzmanlığa sahip hakemlerin görevlendirilmesini sağlamalı; hakem seçiminde bağımsızlık, tarafsızlık, kurumsal çeşitlilik ve olası çıkar çatışmalarını gözetmelidir.
Editörler hakem raporlarını yalnızca önerilen karar bakımından değil, raporların bilimsel gerekçeleri, kapsamı ve değerlendirme yeterliliği bakımından da dikkate alır. Bilimsel açıdan yetersiz, gerekçesiz veya tarafsızlığı konusunda ciddi tereddüt bulunan bir değerlendirme, editoryal kararın tek başına dayanağı olarak kabul edilmez; gerekli görülmesi hâlinde ek hakem görüşü alınır.
Editoryal kararlar; yazarların kimliği, kurumsal bağlılığı, akademik unvanı veya bilimsel değerlendirmeyle ilgisi bulunmayan diğer özelliklerinden bağımsız olarak çalışmanın bilimsel niteliği ve değerlendirme sürecinde elde edilen bilimsel gerekçeler temelinde verilir.
Editörler, değerlendirme sürecinin adil, tutarlı ve makul süreler içerisinde yürütülmesini gözetir. Araştırma veya yayın etiğine ilişkin olası bir sorun tespit edilmesi hâlinde konu SMAR’ın ilgili etik ve yayın politikaları doğrultusunda ele alınır.
Editörler, tarafsızlıklarını etkileyebilecek kişisel, akademik, kurumsal veya mali bir çıkar çatışmasının bulunduğu çalışmalarda editoryal süreçten çekilmeli ve çalışma çıkar çatışması bulunmayan başka bir editöre atanmalıdır.
4. Hakemlerin Görev ve Sorumlulukları
Hakemler, kendilerine değerlendirilmek üzere gönderilen çalışmaları bilimsel ölçütler doğrultusunda bağımsız, tarafsız, yapıcı ve gerekçeli biçimde değerlendirmekle sorumludur.
Hakemler, çalışmanın konusu bakımından yeterli uzmanlığa sahip olmadıklarını, değerlendirmeyi makul süre içerisinde tamamlayamayacaklarını veya tarafsız değerlendirmeyi etkileyebilecek kişisel, akademik, kurumsal ya da mali bir çıkar çatışmasının bulunduğunu düşünmeleri durumunda editörlüğü bilgilendirmeli ve gerektiğinde değerlendirme görevinden çekilmelidir.
Hakem raporları açık, bilimsel gerekçelere dayalı ve çalışmanın geliştirilmesine katkı sağlayacak nitelikte hazırlanmalıdır. Yazarlara yönelik kişisel, küçültücü, saldırgan veya bilimsel değerlendirmeyle ilgisi bulunmayan ifadeler kullanılmamalıdır.
Hakemler, değerlendirme amacıyla kendilerine sunulan çalışma ve ilgili belgeleri gizli tutmalı; bunlarda yer alan yayımlanmamış bilgi, veri, yöntem veya fikirleri kişisel, akademik veya ticari amaçlarla kullanmamalı ve yetkisiz üçüncü kişilerle paylaşmamalıdır. Hakemler editörlüğün bilgisi ve izni olmaksızın yazarlarla doğrudan iletişim kurmamalıdır.
Hakemler yazarlardan yalnızca çalışmanın bilimsel niteliği bakımından gerekli ve gerekçelendirilebilir atıfları talep edebilir. Bilimsel gerekçe bulunmaksızın hakemin kendi çalışmalarına, belirli yazarlara veya belirli yayınlara atıf yapılmasının talep edilmesi kabul edilmez.
Hakemler, değerlendirme sırasında araştırma veya yayın etiğine ilişkin olası bir ihlal, mükerrer veya örtüşen yayın, uygunsuz kaynak kullanımı ya da bilimsel bütünlüğü etkileyebilecek başka bir sorun fark etmeleri durumunda editörlüğü bilgilendirmelidir.
5. Gizlilik ve Değerlendirme Kayıtları
Hakemlik sürecindeki çalışmalar, hakem raporları, editoryal yazışmalar ve değerlendirme sürecine ilişkin diğer belgeler gizli kabul edilir. Bu bilgilere yalnızca editoryal sürecin yürütülmesi bakımından gerekli kişiler erişebilir.
Hakem değerlendirme raporları ve editoryal değerlendirme sürecine ilişkin kayıtlar, yayın tarihinden sonra en az beş yıl süreyle saklanır.