Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Değerlerinin Türkçe ve Hayat Bilgisi Ders Kitaplarındaki Yansımaları

Öz

Bu araştırmanın amacı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Değerlerinin Türkçe ve Hayat Bilgisi ders kitaplarında yer alma düzeylerini ve bu değerlerin dağılımını tespit etmektir. Ayrıca bireyin toplumsallaşma sürecinde temel eğitim sürecinin önemli bir basamak olduğu ve bu dönemde öğrencilere aktarılan değerlerin yönü/eğilimi içsel görüş ve ahlaki ikilemler üzerinde daha baskın hale geldiği bilinmektedir. Araştırmada nitel araştırmanın temel veri toplama yöntemlerinden biri olan doküman incelemesi/analizi kullanılmıştır. Toplanan verilerin önceden belirlenen temalara göre düzenlenip açık ve sistematik bir şekilde sunulması amacıyla araştırma betimsel tarama modeline göre tasarlanmıştır. Amaç, veriyi olduğu gibi yansıtmak ve anlamlı hale getirmektir. Araştırmanın kapsamını ise Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne göre tasarlanan Hayat Bilgisi I ve II, Türkçe I ve II (birinci sınıf) ders kitapları oluşturmaktadır. Bu hususta dört ders kitabı değerler bağlamında analiz edilmiştir. Araştırma sürecinde veri toplama aracı olarak kitaplara yönelik künye bilgisi ve belirlenen temalara ilişkin alt kategorilerin olduğu bir kitap inceleme formu kullanılmıştır. Değerlerin anahtar kelime sıklığı bağlamında dağılımlarına bakıldığında; en fazla anahtar kelimenin 1. sınıf Hayat Bilgisi ders kitaplarında olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca 1. sınıf Türkçe ders kitaplarında en yüksek anahtar kelime sıklığına sahip değerler aile bütünlüğü, çalışkanlık ve vatanseverlik değeri iken en düşük anahtar kelime sıklığına sahip değerler dürüstlük, sabır ve tasarruf değeri şeklinde sıralanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye yüzyılı maarif modeli
• değerler eğitimi
• hayat bilgisi
• Türkçe ders kitabı.

Reflections of the Values of the Türkiye Century Education Model in Turkish Language and Life Science Textbooks

Öz

The aim of this study is to determine the extent to which the values of the Türkiye Century Education Model are represented in Turkish Language and Life Science textbooks and to examine the distribution of these values. It is well established that the basic education period constitutes a critical stage in the socialization process of individuals and that the values conveyed to students during this period may become increasingly influential in shaping their internal perspectives and moral judgments. In this study, document review and analysis, one of the fundamental data collection methods in qualitative research, was employed. The research was designed in accordance with a descriptive survey model in order to organize the collected data according to predetermined themes and present them in a clear and systematic manner. The primary purpose of this approach is to reflect the data as they are and to render them meaningful. The scope of the study consists of the first-grade Life Science I and II and Turkish Language I and II textbooks developed in accordance with the Türkiye Century Education Model. Accordingly, four textbooks were analyzed in terms of values. A textbook analysis form containing bibliographic information and subcategories related to the predetermined themes was used as the data collection instrument. In terms of the distribution of values based on keyword frequency, the highest number of keywords was identified in the first-grade Life Science textbooks. In the first-grade Turkish Language textbooks, the values with the highest keyword frequencies were family integrity, diligence, and patriotism, whereas honesty, patience, and thrift were the values with the lowest keyword frequencies.

Anahtar Kelimeler

• Century of Türkiye Education Model
• values education
• Life Studies
• Turkish textbook.

Kaynakça

1. Akbaba Altun, S. (2003). Eğitim yönetimi ve değerler. Değerler Eğitimi Dergisi, 1(1), 7-17. https://izlik.org/JA78UX47ZB
2. Alamdar, SG & Ceylan, M. (2025). Çocuk edebiyatı yapıtlarının erdem-değer-eylem çerçevesi açısından incelenmesi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(1), 223-260. https://izlik.org/JA85GP95XG
3. Altunkaynak, M. (2020). UNESCO 2030 eğitim raporunda umut veren uygulamalara genel bakış: Doküman incelemesi. Uluslararası Temel Eğitim Çalışmaları Dergisi, 1(1), 40-47.https://dergipark.org.tr/en/pub/ijpes/issue/52682/709181
4. Australian Government Department of Education, Science and Training (2006). Implementingthenational framework for values education in Australian schools: Report of the Values Education Good Practice Schools Project-Stage 1: final report, September 2006(Melbourne, Curriculum Corporation).
5. Batur, Z., Sır, A. N. & Bek, H. (2012). Nasreddin Hoca fıkralarında değer yargıları ve eğitim. Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(3), 583-596.
6. Biçer, S. (2013). Değerler eğitimi açısından Mehmet Akif Ersoy’a ait “Safahat” adlı eserin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uşak Üniversitesi.
7. Bulut, S. (2011). Atasözlerinin değerler eğitimindeki yeri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karadeniz Teknik Üniversitesi.
8. Candan, D. G. & Ergen, G. (2014). 3. sınıf hayat bilgisi ders kitaplarının temel evrensel değerleri içermesi bakımından incelenmesi. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1). https://doi.org/10.12780/UUSBD283

9. Clarkeburn, H. (2002). The aims and practice of ethics education in an undergraduate curriculum: Reasons for choosing a skills approach. Journal of Further and Higher Education, 26(4), 307-315. https://doi.org/10.1080/0309877022000021711
10. Çalık, M., & Sözbilir, M. (2014). İçerik analizinin parametreleri. Eğitim ve Bilim, 39(174), 33-38. http://dx.doi.org/10.15390/EB.2014.3412
11. Çelikpazu, E. E., & Aktaş, E. (2011). MEB 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin değer iletimi açısından incelenmesi. Electronic Turkish Studies, 6(2),413-424.
12. Çengelci Köse, T. Ç., Bayır, Ö., Köse, M., & Yıldırım, A. (2019). Öğretmen adaylarının bakış açısıyla adalet değeri. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 9(1), 67-93.
13. Demirboğa, D. A. (2018). Dürüstlük kuralının iş etiğine etkisi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 17, 25-33. dergipark.org.tr/en/download/article-file/606046
14. Demirel, İ. N. (2018). 9-12 yaş çocukların estetik değer algılarının incelenmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(2), 312-327. https://doi.org/10.17679/inuefd.346720
15. Dilek, A. (2017). Feridun Oral’ın resimli hikâye kitaplarındaki değerlerin incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 15(33), 61-86.
16. Fırat, H., & Mocan, A. (2014). Türkçe ders kitaplarındaki hikâyelerde yer alan değerler. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 183(183), 25-49. https://doi.org/10.20296/tsad.27656
17. Geçimli, M., & Kayahan Yüksel, D. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli erdem-değer-eylem çerçevesi: Güz dönemi 5. sınıf Türkçe ders kitabı bağlamında bir inceleme. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 8(4), 160-174. https://izlik.org/JA47EW65UE
18. Görmez, E. & Merey, Z. (2022). Ortaokul öğrencilerinin akademik dürüstlük değeri hakkında görüşleri. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(33), 160-177. https://doi.org/10.35675/befdergi.794708
19. Hrynevych, L., Linnik, O., & Herczyński, J. (2023). The new Ukrainian school reform:Achievements, developments and challenges. European Journal of Education, 58(4), 542-560. https://doi.org/10.1111/ejed.12583
20. İnel, Y., Urhan, E. & Ünal, A. İ. (2018). Ortaokulun adalet kavramına ilişkin metaforik algıları. Anadolu Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 8(2), 379-402. https://doi.org/10.18039/ajesi.454584
21. Karakuş, N. (2015). Okul öncesi döneme hitap eden tema içerikli çizgi filmlerin değerler eğitimine katkısı yönünden değerlendirilmesi: Niloya örneği. Değerler Eğitim Dergisi, 12(30), 251-277.
22. Kıral, E. (2018). Kayıp giden bir değer: Saygı. Çağdaş Yönetim Bilimleri Dergisi, 5(1), 4-10. https://dergipark.org.tr/en/pub/cybd/issue/37095/410224
23. Koç, H. & Arslan, C. (2019). Üniversitede algılanan sosyal destek, benlik saygısı ve sabır arasındaki ilişkiler. Türk Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 9(54), 821-840. https://dergipark.org.tr/en/pub/tpdrd/issue/48897/623287
24. Kromydas, T. (2017). Rethinking higher education and its relationship with social inequalities: past knowledge, present state and future potential. Palgrave Commun 3(1). https://doi.org/10.1057/s41599-017-0001-8
25. Kumbasar, E. (2011). Muzaffer İzgü’nün romanlarının değerler eğitimi açısından incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karadeniz Teknik Üniversitesi.
26. Kuş, Z., Merey, Z. & Karatekin, K. (2013). İlköğretim 4. ve 5. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında yer alan değerler. Değerler Eğitimi Dergisi, 11(25), 183-214. https://izlik.org/JA42GP37RA
27. Lovat, T. (2009). Değerler eğitimi ve kaliteli öğretim: Öğrenme madalyonunun iki yüzü. T. J. Lovat ve R. Toomey (Ed.), Değerler eğitimi ve kaliteli öğretim: Çift sarmal etkisi içinde (s. 1–12). Springer.
28. Lovat, T., Clement, N., Dally, K. ve Toomey, R. (2010). Values education as holistic development for all sectors: Researching for effective pedagogy. Oxford Review of Education, 36(6), 713–729.https://doi.org/10.1080/03054985.2010.501141
29. Millî Eğitim Bakanlığı (2005). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı.
30. Millî Eğitim Bakanlığı (2024). Erdem-değer-eylem çerçevesi. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli.https://tymm.meb.gov.tr/beceriler/erdem-deger-eylem-cercevesi
31. Moğul, S. (2012). Mehmet Akif Ersoy’un Safahat isimli eserinin Türkçe eğitimi ve değerler eğitimi açısından incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
32. OECD (2025). Trends shaping education 2025. OECD Publishing.https://doi.org/10.1787/ee6587fd-en
33. Özay Köse, E., & Gül, Ş. (2020). Ortaöğretim 9. ve10. sınıf biyoloji ders kitaplarında yer alan değerler. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (6), 35-45. https://doi.org/10.21733/ibad.635316
34. Özbay, M. ve Tayşi, E. K. (2011). Dede Korkut Hikâyelerinin Türkçe öğretimi ve değer aktarımı açısından önemi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, (1), 21-31.
35. Özdemir, T. Y., Boydak Özan, M., & Akgün, M. (2017). Öğretmen görüşleriyle değerler eğitimi odaklı eğitim denetimi. Bartın Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 35-52. https://yerbilimleri.cumhuriyet.edu.tr/en/pub/bujer/issue/33864/358732
36. Öztürk, H. (2013). İlköğretim 100 temel eserdeki manzum metinlerde değerler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
37. Sezer, A., & Çoban, O. (2016). Ortaokul öğrencilerinin sorumluluk değeri algıları. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 22-39. https://doi.org/10.29065/usakead.232420
38. Sezer, T. (2008). İlköğretim 6. sınıf sosyal bilgiler dersinde sorumluluk değerinin öğretimine ilişkin öğretmen görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
39. Sönmez, Ö. F. ve Akıncan, N. (2013). Ortaokul bilgilerinin “Yardımseverlik” değeri ile ilgili metefor algıları. Gaziosmanpaşa Bilimsel Araştırma Dergisi, 7, 105-120. https://izlik.org/JA52YB67CY
40. Şahin, A., & Asal Özkan, R. (2023). 2010-2022 yılları arasında okul dışı öğrenme ortamlarına ilişkin yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(1), 70-81. https://doi.org/10.53629/sakaefd.1282463
41. Turhal, E., & Varış, Y. (2022). Türkiye’de müzik ve değerler eğitimi konularında yapılmış çalışmaların bibliyometrik analizi. Online Journal of Music Sciences, 7(2), 264-283. https://doi.org/10.31811/ojomus.1203790
42. UNESCO (2021). Reimagining our futures together: A new social contract for education.
43. UNESCO.https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379707
44. UNESCO (2024). Why the world needs happy schools: Global report on happiness in and for learning.
45. UNESCO., https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000389119
46. Uzunöz, A., Aktepe, V., & Özağaçhanlı, Z. (2020). Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının tasarruf değerine ilişkin metaforik algıları. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi,10(1), 36-51. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.659945
47. Yaman, E., Bayburtlu, F. İ., Tekir, B., & Kırman, S. (2015). Dede Korkut çizgi filminde yer alan değerler. Değerler Eğitimi Dergisi, 13(29), 245-269.
48. Yardımcıel, F., & Kılıç, D. (2023). Çizgi Filmlerin İlettikleri Etik Değerler Bakımından İncelenmesi: Doru Örneği. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(1), 21-32. https://doi.org/10.29065/usakead.1257817
49. Yardımcıel, F., & Yılar, Ö. (2022). Aysel Gürmen’in eserlerinde iletilen değerler bağlamında bir inceleme. Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi (BELGÜ) Dergisi, (7), 16-32.