2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programındaki Bilişsel Stratejilerin 5. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Etkinliklerine Yansıması

Öz

Bilişsel stratejiler, öğrencilerin düşünme becerilerini geliştirmeyi ve metinlerle kurdukları anlam ilişkilerini derinleştirmeyi amaçlayan temel yapılardır. Bu çalışma, 2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı’nda tanımlanan bilişsel stratejilerin Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan 5. sınıf Türkçe ders kitabı etkinliklerine hangi düzeyde ve nasıl yansıtıldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımına göre yapılandırılmış ve veriler doküman incelemesi yoluyla elde edilmiştir. Çalışmanın materyalini ders kitabındaki toplam 284 etkinlik oluşturmaktadır. Etkinlikler, bilişsel stratejiler açısından sistematik biçimde analiz edilmiştir. Her bir etkinlikte öne çıkan stratejiler belirlenmiş ve veriler betimsel içerik analiz tekniğiyle çözümlenmiştir. Kodlayıcı güvenirliği çalışmalarıyla analizlerin tutarlılığı sağlanmıştır. Elde edilen bulgular, 5. sınıf Türkçe ders kitabı etkinliklerinde özellikle “bilgileri organize etme”, “metin yapılarını analiz etme” ve “çıkarım yapma” bilişsel stratejilerine ağırlık verildiğini; buna karşılık “soru sorma”, “özetleme” ve “yaratıcı düşünme”yi destekleyen bilişsel stratejilere sınırlı düzeyde yer verildiğini göstermektedir. Bu sonuçlar, ders kitabı etkinliklerinin bilişsel stratejiler bakımından daha dengeli, bütüncül ve gelişimsel bir anlayışla yeniden yapılandırılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Öğretim programının uygulama sürecinde bilişsel stratejileri çeşitlendiren, üst düzey düşünmeyi destekleyen ve öğrencilerin aktif katılımını artırmayı hedefleyen etkinlik tasarımlarına ağırlık verilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Maarif Modeli
• Bilişsel Stratejiler
• 5. Sınıf Türkçe Ders Kitabı
• Etkinlik Analizi

The Reflection of Cognitive Strategies in the 2024 Turkey Century Education Model Middle School Turkish Language Curriculum on Activities in the 5th Grade Turkish Textbook

Öz

Cognitive strategies are fundamental tools that aim to enhance students’ thinking skills and deepen the meaning they construct through their interactions with texts. This study examines how and to what extent the cognitive strategies defined in the 2024 Turkish Century Education Model Middle School Turkish Language Curriculum are reflected in the activities of the 5th grade Turkish coursebook published by the Ministry of National Education. The research was designed using a qualitative approach, and the data were collected through document analysis. The study material consists of 284 activities included in the coursebook. These activities were systematically analyzed in terms of cognitive strategies; the prominent strategy or strategies in each activity were identified and the data were interpreted using descriptive analysis techniques. The reliability of the analyses was ensured through coder agreement procedures. The findings indicate that the coursebook activities predominantly emphasize the cognitive strategies of “organizing ınformation,” “analyzing text structures,” and “making ınferences.” In contrast, the strategies that support “questioning,” “summarizing,” and “creative thinking” are incorporated to a limited extent. These results suggest that the design of coursebook activities should adopt a more balanced, holistic, and developmental approach in terms of cognitive strategies. During the implementation process of the curriculum, emphasis should be placed on activity designs that diversify cognitive strategies, support higher-order thinking, and aim to increase the active participation of students.

Kaynakça

1. Afacan Süğümlü, A.,&Bahşi, N. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ortaokul Türkçe dersi öğretim programı’nın Bloom taksonomisi’ne göre incelenmesi. SDU International Journal of Educational Studies, 12(1), 27–49. https://doi.org/10.33710/sduijes.1629076
2. Aktaş, E.,& Eş, A. T. (2024). 2019 ve 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programlarının okuma becerisi bağlamında karşılaştırılması. Journal of History School, 73, 3527–3556. Akyol, H. (2019). Türkçe öğretim yöntemleri. Pegem Akademi.
3. Balcı, E. & Çağlar, A. N. (2024). Üst Bilişsel Yazma Stratejilerinin İlkokul Öğrencilerinin Yazma Başarılarına ve Yazmaya Karşı Tutumlarına Etkisi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (42), 1-12. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.13963101
4. Başbayrak, M.,& Karakaş, R. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli bağlamında düşünme ve akademik düşünme kavramları. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, (19), 901–938.
5. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
6. Bruner, J. S. (1960). The process of education. Harvard University Press.
7. Can, F.,&Kardaş, M. N. (2024). 2024 examination of Turkish course teaching programmes in terms of cognitive and metacognitive strategies. İçtimaiyat, 8, Türk Eğitim Sisteminde Değişimler ve Yeni Eğilimler Özel Sayısı, 166–185. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1533868
8. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Sage Publications.

9. Çağ, H. D. (2025). 2024 ortaokul Türkçe öğretim programındaki dinleme/izleme öğrenme çıktılarının 5. sınıf ders kitabındaki görünümleri. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 13(1), 249–265.
10. Deniz, G. K. (2025). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki konuşma etkinliklerinin Türkçe dersi öğretim programı çerçevesinde incelenmesi (Yayın No. 951685) [Yüksek lisans tezi, Aksaray Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Dewey, J. (1938). Experience and education. New York, NY: Macmillan
11. Karakoç Öztürk, B.,&Alyaprak, A. M. (2024). 2019 ve 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programlarının eğitim programı ögeleri açısından değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(2), 1122–1158.
12. Kaya, M.,& Aydın, E. (2024). 2019 Türkçe dersi öğretim programı ile 2024 Türkçe dersi öğretim programının karşılaştırılması. Harran Maarif Dergisi, 9(1), 108–146. https://doi.org/10.22596/hej.1482003
13. Kayman, F. & Elkatmış, V. (2024). 2019 Türkçe Dersi Öğretim Programı ile 2024 İlkokul Türkçe Dersi Öğretim Programının Karşılaştırılması. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö15), 61-87.
14. Kılınç, H. H.,& Yenen, E. T. (2020). Öğretim programlarıyla ilgili temel kavramlar. In N. Temur & M. Şengül (Eds.), Türkçe öğretim programları(pp. 1–16). Pegem Akademi Yayıncılık.
15. Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology (4th ed.). SAGE Publications.
16. Memiş, M.,& Kalyoncu, M. R. (2024). 2024 Türkçe öğretim programı ile 2019 Türkçe öğretim programının karşılaştırmalı incelenmesi. International Journal of Language Academy, 12(2), 176–199. https://doi.org/10.29228/ijla.76352
17. Miles, M. B.,&Huberman, A. M. (2014). Qualitative data analysis: A methods source book (3rd ed.). Sage Publications.
18. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkçe 5. sınıf ders kitabı (1. kitap). https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/tegm/turkce_5_1.pdf
19. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkçe 5. sınıf ders kitabı (2. kitap). https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/tegm/turkce_5_2.pdf
20. Milli Eğitim Bakanlığı. (t.y.). MEB Öğretim Programları. https://mufredat.meb.gov.tr/
21. Neuendorf, K. A. (2017). The content analysis guide book (2nd ed.). SAGE Publications.
22. Pressley, M. (2002). Comprehension strategies instruction: A turn-of-the-century status report. In C. C. Block & M. Pressley (Eds.), Comprehension instruction: Research-based best practices(pp. 11–27). Guilford Press.
23. Şahin, K.,& Köseoğlu, E. (2025). İlkokul Türkçe ders kitaplarının 2024 ilkokul Türkçe dersi öğretim programındaki dinleme/izleme becerileri açısından incelenmesi. Socrates Journal of InterdisciplinarySocial Researches, 11(56), 70–94.
24. Türk Eğitim Derneği. (2024). “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli” ortak metni ve taslak öğretim programlarına ilişkin değerlendirmeler. https://tedmem.org/storage/writes/May2024/jRig4W4mjT6skSOcRARS.pdf
25. Tyler, R. W. (1949). Basic principles of curriculum and instruction. Chicago, IL: University of Chicago Press. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
26. Weinstein, C. E.,&Mayer, R. E. (1986). The teaching of learning strategies. In M. C. Wittrock (Ed.), Handbook of research on teaching (3rd ed., pp. 315–327). Macmillan.
27. Yıldırım, N. (2025). Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı’nın (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli–2024) konuşma öğrenme alanı bağlamında değerlendirilmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 14(2), 568–586.
28. Yurdakal, İ. H. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: 2024 ilkokul Türkçe dersi öğretim programı’nın (1, 2, 3 ve 4. sınıflar) incelenmesi. Temel Eğitim, 6(24), 76–88.