Osmanlı İlkokullarında Vatandaşlık ve Değerler Eğitimine Dair Bir Örnek: “On Temmuz Malumat-I Medeniyye ve Tatbikat-I Ahlakiyye Vesaireye Dair Kıraat Kitabı”

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin modernleşme dönemi eğitim hayatında o dönemin ilkokulları olan ibtidai okullarının programında yer alan malumat-ı vataniye dersleri için hazırlanan “On Temmuz Malumat-ı Medeniye ve Tatbikat-ı Ahlakiye Vesaireye Dair Kıraat Kitabı” adlı ders kitabının vatandaşlık eğitimi ve değerler eğitimi açısından tahlilini ihtiva etmektedir. Kitap, dönemin önemli eğitimcilerinden Ali Nazimâ tarafından 1911 yılında hazırlanmış olup o dönemde malumat-ı medeniye dersleri için yazılan ilk okuma kitaplarından biridir. Çalışma için kitabın tamamı Osmanlı Türkçesinden günümüz harflerine aktarılmış, kitapta yer alan okuma parçaları analiz edilmiştir. Kitap, içerik olarak II. Meşrutiyet dönemi fikir ve düşüncelerini, eğitim anlayışını yansıtmaktadır. Kitabın tahlili bu önemli geçiş sürecinde yaşanan değişimin ve gelişmelerin eğitim hayatına nasıl yansıdığının anlaşılmasına katkı sağlayacaktır. Kitap, okuma kitabı olarak hazırlanmış olup 46 metinden oluşmaktadır. Bu metinlerin çoğu düz yazı bir kısmı da şiirdir. Kitapta dersin içeriğine uygun olarak ideal insanı hedefleyen değerler eğitimine (Malumat-ı Ahlakiye) ve vatandaşlık eğitimine (Malumat-ı Medeniye) dair okuma parçaları genellikle çocukların anlayabileceği şekilde küçük hikâyeler ile anlatılmıştır. 

Anahtar Kelimeler

• Ali Nazimâ
• İbtidai Okul
• Malumat-ı Medeniye
• Vatandaşlık Eğitimi
• Değerler Eğitimi

A Case Study on Citizenship and Values Education in Ottoman Primary Schools: “The 10 July Reading Book on Civilised Knowledge, Moral Practice and Other Matters”

Öz

This study encompasses the analysis of the textbook titled On Temmuz Malumat-ı Medeniye ve Tatbikat-ı Ahlakiye Vesaireye Dair Kıraat Kitabı, which was prepared for the “Malumat-ı Vataniye” courses included in the curriculum of ibtidai (primary) schools during the modernization period of the Ottoman Empire, in terms of citizenship education and values education. The book was prepared in 1911 by Ali Nazimâ, one of the prominent educators of the period, and is among the first reading books written for Malumat-ı Medeniye courses at that time. For the purposes of this study, the entire book was transcribed from Ottoman Turkish into the modern alphabet, and the reading passages contained in the book were analyzed. In terms of content, the book reflects the ideas and thoughts of the Second Constitutional Period as well as the educational understanding of the time. The analysis of the book will contribute to understanding how the changes and developments experienced during this significant transitional period were reflected in educational life. The book was prepared as a reading text and consists of 46 passages, most of which are prose while some are in verse. In accordance with the course content, the reading passages related to values education (Malumat-ı Ahlakiye), which aims at the ideal individual, and citizenship education (Malumat-ı Medeniye) are generally presented through short stories in a manner that children can comprehend. 

Anahtar Kelimeler

• Ali Nazimâ
• Primary School
• Malumat-ı Medeniye
• Citizenship Education
• Values Education

Kaynakça

1. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Bel_Osm_K.02737/05.
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Balşkalığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sicilli Ahvâl Defteri,
3. DH.SAİD.d..., 77/149.
4. BOA, MF.MKT., 46/87.
5. BOA, BEO., 110/8213.
6. BOA, MF.MKT. 250/49.
7. BOA, BEO, 576/43175.
8. BOA, MF.MKT., 548/3.

9. BOA, MF.MKT., 256/31.
10. BOA, MF.MKT., 548/3.
11. Akın, R. (2013). İkinci Meşrutiyet Türkçülüğünün ideolojik ve politik boyutları. Turkish Studies, (3).
12. Alkan, M. Ö. (2008). Osmanlı İmparatorluğu’nda Modernleşme ve Eğitim. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (12), 9-84.
13. Arslan, A. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli erdem-değer-eylem çerçevesi’nin incelenmesi. Temel Eğitim, 27, 112–. https://doi.org/10.52105/temelegitim.1758139
14. Aykaz, E. K., Korkmaz, T., Bakay, R. A., Alan, H., Yılmaz, M., & Gül, C. (2024). Osmanlı’da ilköğretim ve ilköğretimin modernleşmesi. International Social Sciences Studies Journal, 9(111), 7036–7046.
15. Civelek, N. (2019). İkinci Meşrutiyet dönemi “Malumat-ı Medeniye” ders kitaplarında vatandaşlık kavramı (1908–1922) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
16. Çeliktaş, H. S. (2006). II. Meşrutiyet dönemi sıbyan mekteplerinde din öğretimi (Yayın No. 186502) [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. Doğanay, R. (2012). Osmanlı modernleşmesinde eğitim faaliyetleri. Düşünce Dünyasında Türkiz Siyaset ve Kültür Dergisi, 47–70.
18. Ergün, M. (1996). II. Meşrutiyet Devrinde Eğitim Hareketleri (1908-1914), Ocak Yay., Ankara.
19. Gündüz, M. (t.y.). Nisan 1847 talimatı. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/nisan-1847-talimati
20. Hızlı, M. (2008). Osmanlılarda ilköğretimin tarihi. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 6(12), 85–105. Kahraman, Â. (2006). Nazima (1861–1935). Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 32). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
21. Kandal, S. C. (2017). Mustafa Sâtı Bey’in Ma‘lûmât-ı Medeniyye Dersi Üzerine Düşünceleri. P. Pınarcık, B. Gökce, M. S. Erkek, S. C. Kandal (Ed.), Prof. Dr. Recep Yıldırım’a Armağan içinde (421-433). Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara.
22. Kodaman, B. (1991). Aşiret mekteb-i hümayunu. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 4, s. 244).
23. Kuş, Z., Arık, B., Altunok, B. N., & İridağ, A. (2018). 100 yılda ne değişti? yeni malumat-ı medeniye ve günümüz vatandaşlık eğitimi ders kitabının karşılaştırılması. Turkish History Education Journal, 7(2), 344-371.
24. Küçükkeleş, N. (2021). İttihat ve Terakki’nin eğitim politikası (1908–1918): Cemiyet’in kendi insan tipini yaratma politikası. (Yayın No. 686013) [Yüksek lisans tezi, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
25. Özder, G. (2018). Ali Nazimâ ve II. Meşrutiyet devri siyasi politikalarının çocuk edebiyatına etkisi. (Yayın No. 491424) [Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
26. Özder, G., & Ardalı Büyükarman, D. (2017). Osmanlı Devleti’nin son yıllarında yaşamış bir eğitimci: Ali Nazimâ. Turkish Studies, 12(15), 516–.
27. Sakaoğlu, N. (2003). Osmanlı’dan günümüze eğitim tarihi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
28. Tekin, İ. (2017). 1876-1923 Yılları Arasında Çocuk Eğitimi Konusunda Yazılmış Kitapların İncelenmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(3), 1589-1623.
29. Tunç Yaşar, F. (2018). II. Meşrutiyet döneminde yurttaşlık, ahlak ve medenilik eğitimi: Malumat-ı Medeniye ders kitapları. Osmanlı Araştırmaları, 52, 312–321.
30. Tunç Yaşar, F. (2024). II. Meşrutiyet döneminde ideal kadın yurttaşı yetiştirmek: Kızlara mahsus malumat-ı medeniye dersleri. XIX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri (Cilt 3, s. 1497). Türk Tarih Kurumu.
31. Uyanık, E., Kaya, M. M., & Elçiçeğ, B. (2021). II. Meşrutiyet döneminde eğitim tartışmaları ve 1913 tarihli Tedrisat-ı İptidaiye Kanunu’nun uygulanması. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 1(4), 163–185.
32. Uzun, M. İ. (2017). Son devir Osmanlı ahlâkçıları arasında dikkatlerden kaçan bir eğitimci Ali Nazîmâ Bey ve ahlâk konulu eserleri. İ. Kurt & S. A. Tüz (Ed.), Son dönem Osmanlı mütefekkirleri ve ahlâk anlayışları içinde (s. 141–146).
33. Üstel, F. (2016). Makbul vatandaşın peşinde: II. Meşrutiyet’ten bugüne vatandaşlık eğitimi. İletişim Yayınları, İstanbul.