The Relationship Between Education, Society, and State in the Process of Turkish Modernization: An Examination of Hilmi Ziya Ülken’s Philosophy and Mustafa Necati’s Reforms

Abstract

The concepts of human, society, state, and education are dynamic elements that are constantly interacting with each other, forming a holistic structure. The social nature inherent in humans determines the fundamental role of education in the construction, preservation, and strengthening of the social structure. This study aims to analyze the educational philosophy and modernization efforts during the early Republican period based on this conceptual unity. The research employs the document analysis method, which is one of the qualitative research designs. Within the scope of the study, the educational philosophy of Hilmi Ziya Ülken is primarily addressed; the interaction and parallelism of these philosophical foundations with the practices of the Minister of National Education at the time, Mustafa Necati, are examined. Mustafa Necati’s extensive reforms, implemented by utilizing models from various countries to develop national consciousness and structure the state bureaucracy, form the practical aspect of the study. As a result of the examination, it was found that education plays a role in socializing individuals by instilling societal norms, while simultaneously supporting social integration by strengthening national identity awareness. In this context, the relationship between the state and education is considered a vital element in maintaining state integrity, in accordance with the socialization process of the individual and the ideological objectives of the state. The originality of the study lies in synthesizing the theoretical approaches of Hilmi Ziya Ülken, a philosopher, with the practical reforms of Mustafa Necati, a statesman, thus presenting both the intellectual and institutional dimensions of Turkish educational modernization. The main conclusion drawn is that the educational initiatives of the Republican era were not coincidental, but were based on philosophical depth and social necessity. Consequently, it was observed that the success of education in social transformation is only possible through the alignment of philosophical foundations and political will. In this regard, it is recommended that the social fabric and philosophical background be considered in the determination of current educational policies.

Keywords

• Educational Philosophy
• Hilmi Ziya Ülken
• Mustafa Necati
• Turkish Modernization
• Social Integration

Türk Modernleşme Sürecinde Eğitim, Toplum ve Devlet İlişkisi: Hilmi Ziya Ülken’in Felsefesi ve Mustafa Necati’nin Reformları Üzerine Bir İnceleme

Öz

İnsan, toplum, devlet ve eğitim kavramları birbirleriyle sürekli etkileşim içinde olan ve bütünsel bir yapı oluşturan dinamik unsurlardır. İnsanın doğasında var olan sosyallik olgusu, eğitimin toplumsal yapının inşası, korunması ve güçlendirilmesindeki temel rolünü belirlemektedir. Bu çalışma, söz konusu kavramsal bütünlüğü temel alarak, Cumhuriyet’in kuruluş dönemindeki eğitim felsefesini ve çağdaşlaşma hamlelerini analiz etmeyi amaçlamıştır. Araştırmada nitel araştırma desenlerinden doküman inceleme yöntemi kullanılmıştır. Çalışma kapsamında öncelikle Hilmi Ziya Ülken’in eğitim felsefesi ele alınmış; bu felsefi temellerin dönemin Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati’nin uygulamalarıyla olan etkileşimi ve paralelliği incelenmiştir. Mustafa Necati’nin milli bilinci geliştirmek ve devlet kadrolarını yapılandırmak amacıyla farklı ülkelerin modellerinden yararlanarak hayata geçirdiği kapsamlı reformlar, çalışmanın uygulama kesitini oluşturmuştur. İnceleme sonucunda, eğitimin bireye toplumsal normları kazandırarak uyum sağlattığı, aynı zamanda ulusal kimlik bilincini güçlendirerek toplumsal bütünleşmeyi desteklediği tespit edilmiştir. Bu bağlamda devlet ve eğitim arasındaki ilişki, insanın sosyalleşme süreci ve devletin ideolojik hedefleri doğrultusunda, devlet bütünlüğünün korunması açısından hayati bir unsur olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın özgün katkısı, bir fikir adamı olan Hilmi Ziya Ülken’in teorik yaklaşımları ile bir devlet adamı olan Mustafa Necati’nin pratik reformlarını sentezleyerek, Türk eğitim modernleşmesinin hem düşünsel hem de kurumsal boyutunu bir arada sunmasıdır. Elde edilen temel sonuç, Cumhuriyet dönemi eğitim hamlelerinin rastlantısal değil, felsefi bir derinliğe ve toplumsal bir gerekliliğe dayandığıdır. Sonuç olarak, eğitimin toplumsal dönüşümdeki başarısının, felsefi temeller ile siyasi iradenin uyumuyla mümkün olduğu görülmüştür. Bu doğrultuda, güncel eğitim politikalarının belirlenmesinde toplumsal doku ve felsefi arka planın göz önünde bulundurulması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim Felsefesi
• Hilmi Ziya Ülken
• Mustafa Necati
• Türk Modernleşmesi
• Toplumsal Bütünleşme

Kaynakça

1. Adem, M. (2010). Mustafa Necati’nin eğitimdeki devrimciliği. E. S. (Ed.), Mustafa Necati ve Cumhuriyet eğitim devrimi (ss. 45–51). Yeni Kuşak Köy Enstitüler Derneği Yayınları.
2. Akyüz, H. (1991). Köy muallim mektepleri ile Alman kır eğitim yurtlarının kısa bir mukayesesi. Mustafa Necati Sempozyumu (s. 125).
3. Albayrak, M. (1994). Millet Mekteplerinin yapısı ve çalışmaları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 10(29), 471-483.
4. Aydoğmuş Ördem, Ö. (2018). Modernite kültürü ve Türk modernleşmesi. Sosyoloji Notları, 2(2), 210-221.
5. Bilgin, B., & Sanay, E. (1987). Hilmi Ziva Ülken. Cumhuriyet dönemi eğitimcileri (s. 568). Unesco Türkiye Milli Komisyonu.
6. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
7. Doğan, A. (2021). Bilim ve teknolojinin gelişimi açısından Osmanlı ve Batı üzerine bir değerlendirme. Econharran, 5(7), 1-21.
8. Demir, K. A. (2024). Mümtaz Turhan ve Niyazi Berkes'in Türk modernleşmesi görüşleri üzerine nitel bir araştırma [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.

9. Duverger, M. (2014). Toplum bilimlerinde araştırma yöntem ve teknikleri (Ö. Ozankaya, Çev.). Cem Yayınevi. (Orijinal çalışma yayın tarihi belirtilmemiş).
10. Ecevit, Y. (2011). Türk romanında postmodernist açılımlar. İletişim Yayınları.
11. Ergüç, V. (2019). Türk düşüncesinde kimlik kavramına özgün bir bakış: Hilmi Ziya Ülken örneği. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, (57), 38.
12. Ergün, M. (1991). Mustafa Necati’nin Türk eğitim tarihindeki yeri. R. Genç, S. Kaptan, Ü. Akkutay ve M. Eski (Eds.), Mustafa Necati Sempozyumu (ss. 101-107). Kastamonu Eğitim Yüksekokulu Yayınları.
13. Ersan, E. (2020). Vizyoner liderlik özellikleriyle Mustafa Necati Bey. Uluslararası Liderlik Çalışmaları Dergisi: Kuram ve Uygulama, 3(1), 58-64.
14. Ertoy, M. (2020). Historical Sociology of Turkish Modernization: Classifıcations, Typologies and Fallacies. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(1), 96-116.
15. Eski, M. (1999). Cumhuriyet döneminde bir devlet adamı Mustafa Necati. Atatürk Araştırma Merkezi.
16. Güven, İ. (2001). Mustafa Necati'nin Türk eğitiminin gelişimine katkıları. Milli Eğitim Dergisi, (149). https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/Milli_Egitim_Dergisi/149/guven.htm
17. Hakan, S. (2010). Mustafa Necati Uğural öğretmen dostu bir eğitim devrimcisi (Maarif Vekili) 20 Aralık 1925-1 Ocak 1929. Balikesir University Journal of Social Sciences Institute, 12(22).
18. Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel Yayın Dağıtım.
19. Kılıç, F. (2021). Maarif Vekili Mustafa Necati Bey'in Yeni Türk Alfabesinin Öğretilmesi İçin Yürüttüğü Faaliyetler. Recent Period Turkish Studies, (39), 135-155.
20. Konak Özçelik, M. (2021). Cumhuriyet dönemi Türk sosyologlarının ve tarihçilerinin Türk toplum tarihi ve toplum sorunları konusunda ortaya koydukları görüşlerinin karşılaştırılması (Hilmi Ziya Ülken, Cahit Tanyol, Halil İnalcık, Kemal Karpat) [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
21. Mengüşoğlu, T. (1988). İnsan Felsefesi. Remzi Kitabevi.
22. Meşeci Giorgetti, F. (2020). Erken Cumhuriyet/Atatürk Dönemi Eğitim (1920-1938). M. Gündüz (Ed.), Kronolojik ve Tematik Türk Eğitim Tarihi. İdeal Kültür Yayıncılık.
23. Mürtezaoğlu, B. A. (2025). Mustafa Necati Bey’in (Uğural) Millî Eğitim Bakanlığı dönemi (1925–1929) çalışmaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
24. Ortaylı, İ. (2008). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. Timaş Yayınları.
25. Özer, İ. (2013). Cumhuriyet döneminde devrimler, toplumsal yaşama etkileri ve gündelik hayat. M. Zincirkıran (Ed.), Dünden bugüne Türkiye’nin toplumsal yapısı (4. Baskı, s. 122). Dora Yayınları.
26. Şen, Z. (2017). Türk çağdaşlaşma hareketinde (Cumhuriyet döneminde) gerçekleştirilen atılımlar. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, (45), 147-164.
27. Tuncer, S. (2019). Hilmi Ziya Ülken ve Mümtaz Turhan'ın eğitimle ilgili görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Turhan, M. (1980). Garplılaşmanın neresindeyiz? Yağmur Yayınevi.
29. Türk Eğitim Derneği. (1995). Mustafa Necati anma toplantısı. Türk Eğitim Derneği Yayınları.
30. Türk, C. (2020). Türk siyasi hayatında Mustafa Necati Bey [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Uygun, H. (2012). Cahit Tanyol. E. Kongar (Der.), Türk toplum bilimcileri. Remzi Kitabevi.
32. Ülken, H. Z. (2005). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. Ülken Yayınları.
33. Ülken, H. Z. (2013). Eğitim felsefesi. Doğu Batı Yayınları.
34. Ülken, H. Z. (2014). Varlık ve oluş. Doğu Batı Yayınları.
35. Ülken, H. Z. (2016). Bilgi ve değer. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Yüceer, S. (2002). Türkiye’nin aydınlanma sürecinde bir kültür devrimi millet mektepleri. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(1), 13-31.
37. Zabun, E. (2021). Mustafa Necati ve eğitim felsefesi. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 6(2), 322-333.