Travmaya Maruz Kalan İlkokul Öğrencilerinde Sosyal Katılımı Artırmada Sanat Terapisiyle Zenginleştirilmiş Psikoeğitim Programının Etkisi: Karma Desen

Öz

Sosyal katılım, bireyin ait olduğu grupla birlikte toplumsal yaşamın farklı alanlarında etkin biçimde yer alması ve bu etkinliklerde sorumluluk üstlenmesi sürecidir. Bu bağlamda, mevcut çalışmada sanat terapisi ile zenginleştirilmiş sosyal beceri psikoeğitim programının, travma yaşamış ilkokul öğrencilerinin sosyal katılım düzeylerine etkisini incelemektedir. Araştırma, açıklayıcı sıralı karma yöntem deseninde yürütülmüştür. Çalışma grubu, bir ilkokulda öğrenim gören 3. ve 4. sınıf düzeyindeki 22 öğrenciden oluşmaktadır. Öğrenciler, boşanma, ebeveyn kaybı, şiddet, ihmal gibi en az bir travmatik olaya maruz kalmış çocuklar arasından seçilmiş ve deney ile kontrol gruplarına rastgele atanmıştır. Deney grubuna, 6 hafta süresince haftada bir kez 60 dakikalık oturumlarla Sanat Terapisi ile Zenginleştirilmiş Sosyal Beceri Programı (SOBEP) uygulanmıştır. Program, öğrencilerin sosyal becerilerini geliştirmek ve travma sonrası sosyal geri çekilmeyi azaltmak amacıyla yapılandırılmıştır. Kontrol grubuna ise herhangi bir müdahale uygulanmamıştır. Çalışmanın nicel verileri Çocuklar İçin Sosyal Katılım Becerilerini Belirleme Ölçeği, nitel verileri görüşme tekniği kullanılarak toplanmıştır. Nicel verilerin analizinde Mann Whitney U testi ve Wilcoxon testi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda nicel ve nitel bulgular sanat terapisi ile desteklenen sosyal beceri programının travma yaşamış çocukların sosyal katılım düzeylerini artırmada etkili olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sanat terapisi
• sosyal beceri psikoeğitim programı
• travma
• sosyal katılım
• 3., 4. sınıf öğrencileri

The Effect of an Art Therapy-Enriched Psychoeducation Program on Increasing Social Participation Among Trauma-Exposed Primary School Students: A Mixed-Methods Design

Öz

Social participation is the process of taking part actively in different areas of social life with the group to which the individual belongs and assuming responsibility in these activities. In this context, the present study examines the effect of social skills psychoeducation programme enriched with art therapy on the social participation levels of traumatised primary school students. The study was conducted in an explanatory sequential mixed method design. The study group consisted of 22 3rd and 4th grade students studying in a primary school. The students were selected among children who had been exposed to at least one traumatic event such as divorce, parental loss, violence, neglect and were randomly assigned to the experimental and control groups. The Social Skills Enriched with Art Therapy Programme (SOBEP) was applied to the experimental group with 60-minute sessions once a week for 6 weeks. The programme was structured to improve students' social skills and reduce social withdrawal after trauma. No intervention was applied to the control group. Quantitative data were collected using the Social Participation Skills Scale for Children and qualitative data were collected using the interview technique. Mann Whitney U test and Wilcoxon test were used to analyse the quantitative data. As a result of the study, quantitative and qualitative findings revealed that the social skills programme supported by art therapy was effective in increasing the social participation levels of traumatised children.

Anahtar Kelimeler

• Art therapy
• Social skills psychoeducation programme
• Trauma
• Social participation
• 3rd, 4th grade students

Kaynakça

1. Adler, R. P., & Goggin, J. (2005). What do we mean by civic engagement? Journal of Transformative Education, 3(3), 236-253. https://doi.org/10.1177/1541344605276792
2. Al Dasooqı, K. M. A. (2024). Sanat terapisi tedavisinin Gazze’deki yetim çocukların psikolojik sağlığı üzerindeki etkisi (Tez No. 887423). [Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi.] YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Alaca, S. (2019). Sanat terapisinde görsel sanatlar tekniklerinin 9-12 yaş aralığındaki dezavantajlı çocukların duygudurumlarına katkısı (Tez No. 595071). [Yüksek Lisans Tezi, Giresun Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
4. Altaş, S., Aydeniz, A., & Aydeniz, M. B. (2024). Sanatsal etkinliklerin süreğen hastalığı olan çocuklar ve onların bakımını üstlenen yakınları üzerindeki etkileri. Bilar: Bilim Armonisi Dergisi, 7(1), 19-29.
5. Armsworth, M. W., & Holaday, M. (1993). The effects of psychological trauma on children and adolescents. Journal of Counseling & Development, 72(1), 49-56. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.1993.tb02276.x
6. Bağcı Çetin, B. (2021). Prososyal davranış psikoeğitim programının okul öncesi dönem 5-6 yaş çocuklarının prososyal davranışlarına, sosyal duygusal uyumuna ve yaşam doyumuna etkisi. (Tez No. 664232). [Doktora tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Balcı Çelik, S., & Topkaya, N. (Eds.). (2024). Çocuk Psikolojisi. (1. Baskı). Pegem Akademi.
8. Bayramlı, E. (2023). Türkiye'de dezavantajlı gruplarla çalışan sanat terapistlerinin sanat terapisi üzerine görüşleri ve uygulamaları. Toplum ve Sosyal Hizmet Dergisi, 34(3), 553-577. https://doi.org/10.33417/tsh.1033861

9. Betancourt, T. S., Borisova, I. I., Williams, T., Meyers-Ohki, S. E., Rubin-Smith, J., Annan, J., & Kohrt, B. A. (2013). Psychosocial adjustment and mental health in former child soldiers: Systematic review of the literature and recommendations for future research. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 54(1), 17–36. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2012.02620.x
10. Bosgraaf, L., Spreen, M., Pattiselanno, K., van Hooren, S., & Hooren, S. A. H. (2020). Art therapy for psychosocial problems in children and adolescents: A systematic narrative review. Frontiers in Psychology, 11, 584685.
11. Brunzell, T., Waters, L., & Stokes, H. (2015). Teaching with strengths in trauma-affected students: A new approach to healing and growth in the classroom. American Journal of Orthopsychiatry, 85(1), 3–9.
12. Büyüköztürk, Ş., Çokluk, Ö., & Köklü, N. (2016). Sosyal bilimler için istatistik (6. baskı). Pegem Akademi.
13. Cohen-Yatziv, L., & Regev, D. (2019). The effectiveness and contribution of art therapy work with children in 2018-what progress has been made so far? A systematic review. International Journal of Art Therapy, 24(3), 100-112. https://doi.org/10.1080/17454832.2019.1574845
14. Creswell, J. W. (2020). Eğitim araştırmaları: Nicel ve nitel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve değerlendirilmesi (S. B. Demir, Çev. Ed.). Edam.
15. D’Amico, M., & Lalonde, C. (2017). The effectiveness of art therapy for teaching social skills to children with autism spectrum disorder. Art Therapy, 34(4), 176–182. https://doi.org/10.1080/07421656.2017.1384678
16. Dereli, E. (2008). Çocuklar için sosyal beceri eğitim programının 6 yaş çocukların sosyal problem çözme becerilerine etkisi. (Tez No. 218632). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. Doğan, Y. (2007). İlköğretim çağındaki 10-14 yaş grubu öğrencilerinin gelişim özellikleri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(13), 155-187.
18. Dönmez Yıldırımhan, A., Koşucu, A., Kolcu Başkaya, M., & İltar, F. (2024). Depremden etkilenen ilkokul öğrencilerinde görülen travma sonrası stres bozukluğunun öğretmen görüşlerine göre incelenmesi. Ulusal Özgün Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(3), 1-15.
19. Durualp, E., & Aral, N. (2010). Altı yaşındaki çocukların sosyal becerilerine oyun temelli sosyal beceri eğitiminin etkisinin incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(39), 160-172.
20. Ekinci Vural, D. (2012). Okul öncesi eğitimin ilköğretime etkisinin aile katılımı ve çeşitli değişkenler açısından incelenmesi (Tez No. 293088) [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
21. Faltová, B., & Mojžíšová, A. (2023). The use of art therapy interventions in schools to support schoolchildren in their health and well-being. Medicni Perspektivi, 28(4), 173–180. https://doi.org/10.26641/2307-0404.2023.4.294223
22. Favara‐Scacco, C., Smirne, G., Schilirò, G., & Di Cataldo, A. (2001). Art therapy as support for children with leukemia during painful procedures. Medical and Pediatric Oncology: The Official Journal of SIOP—International Society of Pediatric Oncology (Societé Internationale d'Oncologie Pédiatrique), 36(4), 474-480.
23. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). McGraw-Hill.
24. Garrote, A. (2017). The relationship between social participation and social skills of pupils with an intellectual disability: A study in inclusive classrooms. Frontline Learning Research, 5(1), 1-15. https://doi.org/10.14786/flr.v5i1.266
25. Gülaçtı, F. (2023). Kişisel sosyal rehberlik: Pratik uygulama ve etkinlikler. Akademisyen Kitabevi.
26. Güner, O. & Genç, N. D. (2023). Travmada sanat terapisi kullanımı. Yenikapı Yayınları.
27. Heijman, J., Wouters, H., Schouten, K. A., & Haeyen, S. (2024). Effectiveness of trauma-focused art therapy (TFAT) for psychological trauma: study protocol of a multiple-baseline single-case experimental design. BMJ open, 14(1). https://doi.org/10.1136/bmjopen-2023-081917
28. Henderson, P., Rosen, D., & Mascaro, N. (2007). Empirical study on the healing nature of mandalas. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 1(3), 148–154. https://doi.org/10.1037/1931-3896.1.3.148
29. Herman, J. L. (2016). Travma ve iyileşme: Şiddetin sonuçları ev içi istismardan siyasi teröre (12. basım). (T. Tosun, Çev.). Literatür Yayıncılık.
30. Huss, E., Kaufman, R., Avgar, A., & Shuker, E. (2016). Arts as a vehicle for community building and post‐disaster development. Disasters, 40(2), 284-303.
31. Karal, E., & Atak, H. (2022). Çocukluk çağı ruhsal travmaları üzerine kavramsal bir çalışma. Muş Alparslan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(1), 82-103.
32. Karataş, Z. (2020). Sosyal beceriye giriş. M. E. Deniz & A. Eryılmaz (Ed.), Sosyal beceri eğitimi içinde (ss. 2–27). Pegem Akademi Yayıncılık.
33. Klorer, P. G. (2005). Expressive therapy with severely maltreated children: Neuroscience contributions. Art therapy, 22(4), 213-220.
34. Kozaner, Ç., Ölçer, S., & Erdem, Y. (2025). Teaching social skills in primary school: An action research. Education and Science, 50(223), 27–54.
35. Landis, J. R., & Koch, G. G. (1977). The measurement of observer agreement for categorical data. Biometrics, 33(1), 159–174.
36. Lubit, R., Rovine, D., DeFrancisci, L., & Eth, S. (2003). Impact of trauma on children. Journal of Psychiatric Practice, 9(2), 128-138.
37. Malchiodi, C. A. (2020). Trauma and expressive arts therapy: Brain, body, and imagination in the healing process. Guilford Press.
38. Malchiodi, C. A. (Ed.). (2012). Art therapy and health care. Guilford Press.
39. Oflaz, F. (2015). Travma ve çocuk: Ruhsal travmanın çocuklar üzerindeki etkileri. Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği Yayınları.
40. Özen, Y. (2018). Travma sonrası ortaya çıkan psikolojik bozukluklar üzerine bir değerlendirme. The Journal of Social Science, 2(4), 136-159. https://doi.org/10.30520/tjsosci.451037
41. Piškur, B., Daniëls, R., Jongmans, M. J., Ketelaar, M., Smeets, R. J. E. M., Norton, M., & Beurskens, A. J. H. M. (2014). Participation and social participation: are they distinct concept? Clinical Rehabilitation, 28(3), 211-220. https://doi.org/10.1177/0269215513499029
42. Rubin, J. A. (Ed.). (2016). Approaches to art therapy: Theory and technique (3rd ed.). Routledge.
43. Samancı, O. Ocakcı, E. & Seçer İ. (2018). Developing scale for determining the social participation skills for children and analyzing its psychometric characteristics. International Education Studies, 11(6), 92-98.
44. Savi-Çakar, F. (2021). Çocuk ve ergenlerde travma, kayıp ve yas danışmanlığı kuram ve uygulamaları. Pegem Akademi.
45. Sertelin Mercan, Ç., & Yavuzer, H. (2017). Bilişsel-davranışçı yaklaşımla bütünleştirilmiş sosyal beceri eğitiminin ergenlerin sosyal kaygı düzeyine etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(63), 1187-1202. https://doi.org/10.17755/esosder.291364
46. Sipahi, B., Yurtkoru, E. S., & Çinko, M. (2008). Ölçme ve değerlendirme araştırmalarında güvenilirlik ve geçerlilik. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 7(24), 295–307.
47. Sitzer, D. L., & Stockwell, A. B. (2015). The art of wellness: A 14-week art therapy program for at-risk youth. The Arts in Psychotherapy, 45, 69–81. https://doi.org/10.1016/j.aip.2015.05.007
48. Slayton, S. C., D'Archer, J., & Kaplan, F. (2010). Outcome studies on the efficacy of art therapy: A review of findings. Art therapy, 27(3), 108-118. https://doi.org/10.1080/07421656.2010.10129660
49. Suswandari, M., Siswandari, Sunardi, & Gunarhadi. (2020). Social skills for primary school students: Needs analysis to implement the scientific approach-based curriculum. Journal of Social Studies Education Research, 11(1), 153–162.
50. Türkiye İstatistik Kurumu. (2020). İstatistiklerle çocuk, 2019. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/33733
51. Türkiye İstatistik Kurumu. (2022). İstatistiklerle çocuk, 2021. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/45633
52. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). İstatistiklerle çocuk, 2023. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53679
53. Uğurlu, N., Akça, L., & Acartürk, C. (2016). An art therapy intervention for symptoms of post-traumatic stress, depression and anxiety among Syrian refugee children. Vulnerable Children and Youth Studies, 11(2), 89–102. https://doi.org/10.1080/17450128.2016.1181288
54. UNICEF. (2024a, 11 Haziran). Dünya çapında yaklaşık 400 milyon küçük çocuk evde düzenli olarak şiddet içeren disipline maruz kalıyor. https://www.unicef.org/press-releases/nearly-400-million-young-children-worldwide-regularly-experience-violent-discipline
55. UNICEF. (2024b, Ekim). Cinsel şiddet. https://data.unicef.org/topic/child-protection/violence/sexual-violence/#status
56. United Nations International Children’s Emergency Fund (UNICEF). (2010). Türkiye’de çocuk istismarı ve aile içi şiddet araştırması raporu. https://www.unicef.org/turkey/raporlar/t%C3%BCrkiyede-%C3%A7ocuk-istismari-ve-aile-i%C3%A7i-%C5%9Fiddet-ara%C5%9Ftirmasi-%C3%B6zet-raporu-2010
57. Üstündağ Köksal, Z. (2022). Ebeveynlerin çocukluk çağı ruhsal travmalarının cinsiyet ve kronik hastalığa sahip olma açısından incelenmesi. Akademik Platform Eğitim ve Değişim Dergisi, 5(2), 182-198.
58. Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.
59. Van der Kolk, B. A. (2019). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Penguin Books.
60. Wilkinson, I. G. (2016). Why some children come to school with “baggage”: The effects of trauma due to poverty, attachment disruption and disconnection on social skills and relation. Canadian Journal of Family and Youth, 8(1), 173–203.
61. Yıldız, F. Ü. (2021). Çocukluk ve sanat terapisi. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 4(1), 1-17
62. Yıldız, M. (2021). Çocuk terapilerinde sanatın iyileştirici gücü. Nobel Akademik Yayıncılık.
63. Yurdakul, A., & Cesur, M. (2024). Çocuklarda duygu düzenleme ve sosyal beceri ilişkisi: Güncel bir değerlendirme. Eğitim ve Psikoloji Dergisi, 14(2), 55–72.