Ekrandaki Niyeti Okumak: Öğretmen Adaylarının Medya İçeriklerini Eleştirel Değerlendirme Deneyimleri

Öz

Bu çalışmada Türkçe öğretmen adaylarının farklı medya araçlarını (belgesel, çizgi film, reklam, TV programı, sosyal medya gönderisi) eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirme düzeylerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Nitel araştırma desenlerinden durum çalışmasına dayalı gerçekleştirilen çalışmanın katılımcılarını bir devlet üniversitesinin Türkçe Öğretmenliği Programında öğrenim gören 29 öğretmen adayı oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında öğretmen adaylarına medya okuryazarlığına ilişkin teorik bilgiler verildikten sonra, belirlenen medya türleri üzerinden seçtikleri medya içeriklerini eleştirel medya analiz yöntemleriyle değerlendirmeleri sağlanmıştır. Bu süreçte katılımcıların medya metinlerini eleştirel analiz, kaynak sorgulama, manipülasyon teknikleri, dijital iz ve veri gizliliği üzerinden anlama ve etik katılım becerisi noktasındaki deneyimleri incelenmiştir. Verilen eğitim sonrasında öğretmen adaylarının medya içeriklerini sorgulayıcı bir yaklaşımla değerlendirme ve ekranın ötesindeki mesajları daha detaylı inceleme eğiliminde oldukları görülmüştür. Katılımcıların uygulama sonrasında medya mesajlarının yapısını, içerdiği ideolojik yönlendirmeleri ve toplumsal etkilerini analiz etme konusunda bilinçli bir duruş gösterdikleri tespit edilmiştir. İçerik değerlendirmede eleştirel bir şekilde konuya yaklaşım gösterebildikleri ancak veri güvenliği, gizlilik ve mahremiyet konularında değerlendirmelerin genellikle yüzeysel kaldığı bu nedenle de katılımcıların bu noktada daha fazla bilgi sahibi olması gerektiği görülmektedir. Ayrıca katılımcılar, medya okuryazarlığının öğretmenlik rollerine etkisini fark etmiş; sınıf içi uygulamalarına toplumsal farkındalık ve eleştirel bakış kazandırabileceklerini belirtmişlerdir. Bu doğrultuda yükseköğretimde bu tür uygulamaların yaygınlaştırılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Medya Okuryazarlığı
• Eleştirel Düşünme
• Durum Çalışması
• Türkçe Öğretmen Adayları.

Unveiling Intentions Beyond the Screen: Pre-Service Teachers’ Critical Lens in New Media Contents

Öz

This study aims to examine the level of critical evaluation of Turkish pre-service teachers’ regarding different media tools (documentaries, cartoons, advertisements, TV programs, social media posts). The study, based on a case study from qualitative research designs, consists of 29 pre-service teachers’ studying in the Turkish Language Teaching Program at a state university. Within the scope of the study, after providing pre-service teachers with theoretical information on media literacy, they were asked to evaluate the media content they selected from the specified media types using critical media analysis methods. During this process, the participants' experiences in terms of understanding media texts through critical analysis, source questioning, manipulation techniques, digital traces, and data privacy, as well as their ethical participation skills, were examined. After the implementation, pre-service teachers tended to evaluate media content with a questioning approach and examine the messages beyond the screen in more detail. Participants demonstrated a conscious approach to analyzing the structure of media messages, the ideological biases they contain, and their social impacts following the application. While they were able to critically evaluate content, assessments regarding data security, privacy, and confidentiality often remained superficial. Consequently, it is evident that participants require further knowledge in these areas. Furthermore, participants recognized the impact of media literacy on their teaching roles and stated that they could incorporate social awareness and critical thinking into their classroom practices. Accordingly, it was concluded that such applications should be promoted in higher education.

Anahtar Kelimeler

• Media Literacy
• Critical Thinking
• Case Study
• Turkish Teacher Candidates.

Kaynakça

1. Altaş, B., & Ünal, S. (2022). Türk akademisyenlerin Türkiye’de yükseköğretimde medya okuryazarliği değerlendirmesine ilişkin algıları. Journal of Uludag University Faculty of Education, 35(1), 230-261. https://doi.org/10.19171/uefad.1035423
2. Arslan, Ş. (2026). Sosyal medyada güven ve sahte haber algısı: kullanıcı davranışları ve faktörlerin incelenmesi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 72, 301-328. https://doi.org/10.30794/pausbed.1731845
3. Aslan, A., Turgut, Y.M., Göksu, İ. & Aktı Aslan, S. (2019). Çocukların medya okuryazarlık düzeylerinin ve kullanım alışkanlıklarının demografik değişkenler açısından incelenmesi. Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(2), 793-815. https://doi.org/10.17152/gefad.561190
4. Asutay, H., Atik, O., Demir, M., Öğretmen, S. & Göçerler, H. (2016). The new reading types occurring as a result of changing youth cultures. The International Journal of Research in Teacher Education, 7(1), 28-39. https://izlik.org/JA65ZC78ZF
5. Aufderheide, P. (1993). Media literacy report on the national leadership conference on media literacy. Queenstown, MD: Aspen Institute, Communications and Society Program Publication.
6. Aydın, A. (2025). Modernden Postmoderne Dijital Mahremiyet Algıları: Dijital Yerliler ve Dijital Göçmenler Üzerine Bir Araştırma. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(3), 1265-1285. https://doi.org/10.36362/gumus.1640512
7. Bağçeçi, B., Başaran, M., Şahin, A. & Doğan, E. (2020). Öğretme-öğrenme sürecinde yapılandırmacı öğretmen performansı değerlendirme ölçeği: bir rubrik çalışması. Uluslararası Dil, Eğitim ve Sosyal Bilimlerde Güncel Yaklaşımlar Dergisi (CALESS), 2(1), 232-256. https://doi.org/10.35452/caless.2020.11
8. Baki, Y. (2022). Okuma çemberi yönteminin eleştirel okuma özyeterlilik algısı ve eleştirel düşünme tutumuna etkisi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 11(1), 277-301. https://izlik.org/JA25ET27HS

9. Baki, Y. (2025). The Effect of the Reading Circle Method on Curiosity and Exploration, Creative Reading and Visual Literacy. Journal of Intelligence, 13(7), 74. https://doi.org/10.3390/jintelligence13070074
10. Bayrak Karsli, M., Küçük, S., Kılıç R., & Albayrak-Ünal, Ö. (2023). Assessment of digital competencies of teacher educators with the Dig Comp Edu framework. International Journal of Curriculum and Instructional Studies, 13(1), 67-94. https://doi.org/10.31704/ijocis.2023.004 .
11. Bayzan, Ş., Yıldırım, Ö., Karakuş, T., … Kurşun, E. (2023). Türkiye’deki çocukların internet kullanım alışkanlıkları ve dijital okuryazarlık becerileri üzerine bir araştırma. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (13), 1331-1364. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1376739
12. Berger, L. M., Kerkhof, A., Mindl, F., & Münster, J. (2023). Debunking"fake news"on social media: Short-term and longer-term effects of fact checking and media literacy interventions (No. 262). ECONtribute Discussion Paper. https://hdl.handle.net/10419/283304
13. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative research journal, 9(2), 27-40. s.27.
14. Bowen, T. (2017). Assessing visual literacy: a case study of developing a rubric for identifying and applying criteria to undergraduate student learning. Teaching in Higher Education, 22(6), 705-719. https://doi.org/10.1080/13562517.2017.1289507
15. Brummette, J., Distaso, M., Vafeiadis, M., & Messner, M. (2018). Read all about it: The politicization of “fake news” on Twitter. Journalism & Mass Communication Quarterly, 95(2), 497–517. https://doi.org/10.1177/1077699018769906
16. Çetinkaya, C., Işık, H., Atlığ, F., & Akıcı, B. (2025). Dijital Çağda Öğretmenlik: Sosyal Medya Fenomeni Öğretmenlerin Eğitimdeki Rolü. Ulusal Eğitim Dergisi, 5(3), 20261-20261. https://doi.org/10.5281/zenodo.15002298
17. Çepni, O., Palaz, T., & Ablak, S. (2015). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının medya ve televizyon okuryazarlık düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. Electronic Turkish Studies, 10(11), .http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8464
18. Chen, S., Salleh, S. M., & Salleh, M. A. M. (2025). Media and information literacy among pre-service teachers: A systematic review of key trends and gaps (2013–2024). International Journal of Information Management Data Insights, 5(2), 100348. https://doi.org/10.1016/j.jjimei.2025.100348
19. Cleary, J.P. (2011). The role of philosophy for children's community of philosophical inquiry in critical media literacy (Unpublished doctoral dissertation). Montclair State University, New Jersey, USA.
20. Cookson, J. A., Engelberg, J. E., & Mullins, W. (2023). Echo chambers. The Review of Financial Studies, 36(2), 450-500. https://doi.org/10.1093/rfs/hhac058
21. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı (2020). Sosyal Medya Kullanım Kılavuzu. https://www.iletisim.gov.tr/uploads/docs/SosyalMedyaKullanimKilavuzu.pdf
22. Diker, C. (2022). Postmodern bir dünyada hakikati savunmak: “Yukarı Bakma” filminin sosyo-ideolojik analizi. Etkileşim, (9), 102-119. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2022.5.9.157
23. Elmore, P.G., & Coleman, J.M. (2019). Middle school students’ analysis of political memes to support critical media literacy. Journal of Adolescent & Adult Literacy, 63(1), 29–40. https://doi.org/10.1002/jaal.948
24. Ercebe, Ö., & Öngün, E. (2026). Üniversite öğrencilerinin eleştirel sosyal medya okuryazarlığı ve haberden kaçınma davranışı: pasif ilgisizlikten seçici katılıma. Erciyes İletişim Dergisi, 13(1), 313-334. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1756262
25. Erişti, B., & Erdem, C. (2018). Öğretmen adaylarının medya okuryazarlığı beceri düzeyleri ile eleştirel düşünme eğilimleri arasındaki ilişki. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 17(67), 1234-1251. https://doi.org/10.17755/esosder.395275
26. Fisch, A. (2018). Trump, J.K. Rowling, and confirmation bias: An experiential lesson in fake news. Radical Teacher, 111(111), 103–108. https://doi.org/10.5195/rt.2018.481.
27. Glesne, C. (2015). Nitel Araştırmaya Giriş (Çev. Ed. A. Ersoy, P. Yalçınoğlu). Anı Yayıncılık.
28. Grusauskaite, K., Carbone, L., Harambam, J., & Aupers, S. (2023). Debating (in) echo chambers: How culture shapes communication in conspiracy theory networks on You Tube. New Media & Society, 26(12), 7037-7057. https://doi.org/10.1177/14614448231162585
29. Gülay, E., Aydın, N., & Çelik, Ş. (2023). Öğretmen Adaylarının Eleştirel Medya Okuryazarlığı Becerisinin Geliştirilmesine Yönelik Bir Karma Yöntem Çalışması. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3(1), 67-86.
30. Huang, G., Jia, W., & Yu, W. (2024). Media Literacy Interventions Improve Resilience to Misinformation: A Meta-Analytic Investigation of Overall Effect and Moderating Factors. Communication Research, 0(0). https://doi.org/10.1177/00936502241288103
31. Huseynova, K. (2024). Medya eleştirisi ve medya okuryazarlığının ortak yönleri, medya okuryazarlığı eğitiminde medya eleştirisinin önemi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 7(2), 411-425. https://doi.org/10.33712/mana.1316637
32. Jafar, Z., Quick, J. D., Larson, H. J., Venegas-Vera, V., Napoli, P., Musuka, G.,... & Rimányi, E. (2023). Social media for public health: Reaping the benefits, mitigating the harms. Health promotion perspectives, 13(2), 105. doi: 10.34172/hpp.2023.13.
33. Jols, T. & Thoman, E. (2008). 21. Yüzyıl Okuryazarlığı. Medya Okuryazarlığına Genel Bir Bakış ve Sınıf İçi Etkinlikler. (C. Elma ve A. Ketsen, Çev.). Ekinoks Yayınları.
34. Kana, F., Eren, D., Seyranli, B., & Kana, H.Z. (2021). Türkçe öğretmeni adaylarının medya okuryazarlıkla ilgili yeterliklerin incelenmesi. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 15(36), 15-37. https://doi.org/10.29329/mjer.2020.367.2
35. Karabudak, N. İ. & Gülmez, M. (2024). Dijital Görüntü Kılavuzu Metodu’nun Türkçe öğretmeni adaylarının görselokuryazarlık becerisine etkisi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi, 2(6), 654-682. https://doi.org/10.51119/ereegf.2024.101
36. Karaduman, S. (2019). Yeni medya okuryazarlığı: Yeni beceriler/olanaklar/riskler. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 683-700. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.484193
37. Karaman, M. K., & Karataş, A. (2009). Media literacy levels of the candidate teachers. Elementary Education Online, 8(3). https://izlik.org/JA58FC96DF
38. Karaoğlu, M., Kuzu, E., & Türemiş, N. (2025). An Investigation of Preservice English Teachers’ Media Literacy Levels. Contemporary English Language Studies, 1(1), 60-71. https://izlik.org/JA58FC96DF
39. Katıtaş, S., Seylim, E., & Demirkan, S. (2022). Medya etiği ve medya okuryazarlığı eğitimi üzerine bir inceleme. Alanyazın, 3(1), 153-175.
40. Kıral, N. (2025). Dijital çağda tık tuzağına karşı bir araç olarak medya okuryazarlığı. Sakarya İletişim, 5(2), 134-151. https://doi.org/10.70684/silet.1785031
41. Korkmaz, M., & Akçay, A. O. (2024). Determining Digital Literacy Levels of Primary School Teachers. Journal of Learning and Teaching in Digital Age, 9(1), 1-16. https://doi.org/10.53850/joltida.1175453
42. Kozyreva, A., Lorenz-Spreen, P., Herzog, S.M. et al. (2024). Toolbox of individual-level interventions against online misinformation. Nat Hum Behav, 8, 1044–1052. https://doi.org/10.1038/s41562-024-01881-0
43. Kurt, A., & Kürüm, D. (2010). Medya okuryazarlığı ve eleştirel düşünme arasındaki ilişki: kavramsal bir bakış. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2, 20-34. https://doi.org/10.20875/sb.92802
44. Mengüloğul, G., & Sarıkaya, B. (2024). Türkçe öğretmeni adaylarının kültür okuryazarlığı, bilgi okuryazarlığı ve medya okuryazarlığı becerilerinin incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 9(2), 280-292. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1586944
45. Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber. Nobel.
46. Milli Eğitim Bakanlığı (2018). Seçmeli Medya Okuryazarlığı Dersi Öğretim Programı. Erişim Adresi: .http://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=410
47. Milli Eğitim Bakanlığı (2021). Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı PISA 2018 Ulusal Ön Raporu.
48. Milli Eğitim Bakanlığı (2024). Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı (5, 6, 7 ve 8. sınıflar). MEB: Ankara.
49. Nagle, J. (2018). Twitter, cyber-violence, and the need for a critical social media literacy in teacher education: A review of the literature. Teaching and Teacher Education, 76, 86-94. 10.1016/j.tate.2018.08.014.
50. National Association for Media Literacy Education (NAMLE). (2019). SNAPSHOT 2019: The state of media literacy education in the U.S.. Erişim Adresi: .https://namle.org/wp-content/uploads/2020/10/SOML_FINAL.pdf
51. Nerse, S. (2023). Dijital çağda kültürel dönüşüm: yeni sosyokültürel kimlikleriyle genç kuşağın eleştiri, ilgi ve beğenileri. Medya ve Kültür. 3(1), 24-41. https://izlik.org/JA74RY77LG
52. Ng, D. T. K., Leung, J. K. L., Su, J., Ng, R. C. W., & Chu, S. K. W. (2023). Teachers’ AI digital competencies and twenty-first century skills in the post-pandemic world. Educational technology research and development, 71(1), 137-161. https://doi.org/10.1007/s11423-023-10203-6
53. Özer, B. (2025). Sirenlerin çağrısı: dikkat nasıl dünyanın en tehlikedeki kaynağı hâline geldi. Yeni Medya(18), 535-539. https://izlik.org/JA62TW37DB
54. Özmen, E. (2025). 2024 Yenilenen öğretim programında 21. yüzyıl yeterlilikleri: yapay zekâ destekli bir analiz. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(50), 36-66. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1711045
55. Patton, M. Q. (2014). Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri. (Çev. Ed.) Mesut Bütün & Selçuk Beşir Demir. Pegem Akademi.
56. Rahimi, F., Rahimi, S., & Nushi, M. (2022). Investigating the effect of Digital Image Guide on visual literacy. Iranian Journal of Information Processing and Management, 37(2), 617-639.
57. Redecker, C. (2017). European framework for the digital competence of educators: Dig Comp Edu. Joint Research Center. https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC107466
58. Ross Arguedas, A., Robertson, C., Fletcher, R., & Nielsen, R. (2022). Echo chambers, filter bubbles, and polarisation: a literature review. Reuters Institute for the Study of Journalism. https://dx.doi.org/10.60625/risj-etxj-7k60
59. Salur, M. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri doğrultusunda medya okuryazarlığının incelenmesi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(41), 1650-1671. https://doi.org/10.35675/befdergi.1384132
60. Seban, D., Arıkan, B., & Aslan, A. (2025). Preservice elementary teachers’ entertainment-oriented media literacy and critical literacy skills for Internet. Kuramsal Eğitimbilim Dergisi [Journal of Theoretical Educational Sciences], 18(3), 658-679. http://doi.org/10.30831/akukeg.1653565
61. Seyitoğulları, O. & Yalçınsoy, A. (2016). Günümüz gençliğinin inovasyon ve teknoloji algılarına yönelik ampirik bir araştırma. International Journal of Social Academia. 1(1), 13-23. http://dergipark.ulakbim.gov.tr/ijosac
62. Share J., Mamikonyan T. & Lopez E. (2019). Critical media literacy in teacher education, theory, and practice. Oxford Research Encyclopedia of Education. Erişim Adresi: .https://oxfordre.com/education/view/10.1093/acrefore/9780190264093.001.0001/acrefore-9780190264093-e-1404?rskey=pqmLsP
63. Simons, M., Meeus, W., & T'Sas, J. (2017). Measuring media literacy for media education: Development of a questionnaire for teachers' competencies. Journal of media literacy education, 9(1), 99-115. 10.23860/JMLE-2017-9-1-7.
64. Soykan, Ö.N. (1998). Türkiye’den Felsefe Manzaraları-2. Küreyel Yayınları.
65. Thompson, D. S. (2019). Teaching students to critically read digital images: a visual literacy approach using the DIG method. Journal of Visual Literacy, 38(1–2), 110–119. https://doi.org/10.1080/1051144X.2018.1564604
66. Topu, F., Baydaş, Ö., Turan, Z., & Göktaş, Y. (2014). Common reliability and validity strategies in instructional technology research. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 42(1), 110-126. https://doi.org/10.14812/cuefd.54285
67. Trust, T., Maloy, R., Butler, A. & Goodman, L. (2022). Critical Media Literacy in Teacher Education: Discerning Truth Amidst a Crisis of Misinformation and Disinformation. Journal of Technology and Teacher Education, 30(2), 167-176. https://doi.org/10.70725/007235rcfely
68. TÜİK (2024). Hanehalkı Bilişim Teknolojileri (BT) Kullanım Araştırması. 26.03.2025 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2024-53492adresinden erişilmiştir.
69. Turan, S. & Akhan, O. (2024). Literacies in 2024 social studies curriculum: a thematic analysis with MAXQDA. Amasya Education Journal, 13(2), 57-72. https://dergipark.org.tr/en/pub/amauefd
70. Ulu Bilim, H. & Erdem, C. (2025). The mediating role of critical thinking disposition in the relationship between multimodal literacy and media analysis skill: Evidence from pre-service teachers. Educ Inf Technol. https://doi.org/10.1007/s10639-025-13697-0
71. Utma, S.(2022).Çocuk-Medya Etkileşiminde Çizgi Filmlerin Rolü: Medya Okuryazarlığı Çerçevesinde Bir Değerlendirme. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal (SMART JOURNAL) http://dx.doi.org/10.29228/smryj.62336
72. Uzun, B. (2024). “Sosyal Medya Okuryazarlığı” ile İlgili Çalışmaların İncelenmesi: Bir Bibliyometrik Analiz. Kronotop İletişim Dergisi, 1(2), 111-138. https://izlik.org/JA83SJ82SR
73. Ündeğer, B. (2021). Guidelines for Developing Critical Media Literacy Instructional Framework: A Critical Interpretive Meta Study (Master's thesis, Bilkent Universitesi (Turkey)).
74. Varan, G. (2025). Hakikat Sonrası Uçurumda Yön Bulmak: Sentetik Medya ve Yapay Zekânın İkili Kullanım İkilemi. Yeni Medya, (18), 522-529. https://izlik.org/JA24CU66EU
75. Von Gillern, S., Korona, M., Wright, W., Gould, H., & Haskey-Valerius, B. (2024). Media literacy, digital citizenship and their relationship: Perspectives of preservice teachers. Teaching and Teacher Education, 138, 104404. https://doi.org/10.1016/j.tate.2023.104404
76. Yalın, F. A., & Yeşilbursa, C. C. (2025). Exploring the visual literacy levels of social studies teacher candidates. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences, 58(3), 1149-1195. https://doi.org/10.30964/auebfd.1671897
77. Yeles Karaman, S. ve Balcı, Ş. (2025). Medya okuryazarlığının medya ön yargıları, yalan haber paylaşımı ve medya haberlerine güven üzerindeki etkileri. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14 (3), 1171-1185. https://doi.org/10.33206/mjss.1667855
78. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
79. Yıldırım, T. (2025). Medya okuryazarlığı düzeyinin yalan haber paylaşma üzerine etkisinin incelenmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 29(3), 832-846. https://doi.org/10.20296/tsadergisi.1612170