Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Mezunlarının İstihdam Belirsizliği Deneyimleri: Fenomenolojik Bir İnceleme

Öz

Bu araştırmanın amacı, Sosyal Bilgiler öğretmenliği mezunu olup istihdam belirsizliği sürecini deneyimleyen bireylerin meslek tercih süreçlerini, lisans eğitimine ilişkin deneyimlerini, bu süreçte yaşadıkları duygu durumlarını, ideal öğretmen algılarını ve mesleğe yönelik bağlılıklarını derinlemesine incelemektir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde fenomenolojik (olgubilim) desenle yürütülmüştür. Çalışma grubunu; farklı mezuniyet yıllarına sahip, Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde henüz atanamamış sekiz Sosyal Bilgiler öğretmeni oluşturmaktadır. Veriler, yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmış ve tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Analiz sonucunda altı ana tema belirlenmiştir: İdealizm ile Yapısal Zorunluluk Arasında Meslek Tercihi, Akademik Eğitim ile Meslek Pratiği Arasındaki Uçurum, Değersizlik ve Psikososyal Yıpranma, Başa Çıkma ve Gelecek Arayışı, Sistem Ötesi Vizyoner Öğretmenlik Anlayışı ile Meslek Sevgisinin İstihdam Belirsizliği Karşısında Aşınması. Bulgular, istihdam belirsizliğinin katılımcılarda yoğun biçimde umutsuzluk, kaygı, stres ve değersizlik hissi yarattığını; buna karşın katılımcıların öğrenci merkezli ve dijital yeterliğe dayalı ideal öğretmen algılarını koruduklarını ve çeşitli başa çıkma stratejileri geliştirdiklerini göstermektedir. Araştırma sonuçlarına dayalı olarak; öğretmen adaylarına yönelik psikososyal destek mekanizmalarının kurulması, istihdam süreçlerinin şeffaf ve öngörülebilir hale getirilmesi ile lisans programlarının alternatif kariyer planlamasını da içerecek şekilde güncellenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Atanamayan öğretmenler
• fenomenoloji
• istihdam belirsizliği
• mesleki bağlılık
• Sosyal Bilgiler öğretmenliği

Employment Uncertainty Experiences of Social Studies Education Graduates: A Phenomenological Study

Öz

This study aims to provide an in-depth exploration of the career trajectories, undergraduate experiences, affective states, conceptualizations of the ideal educator, and occupational commitment of Social Studies education graduates navigating the precarity of employment uncertainty. Employing a qualitative research paradigm, the study utilized a phenomenological design. The study cohort comprises eight Social Studies teachers who had not yet been appointed by the Ministry of National Education.  Data were collected through semi-structured interviews and analyzed using thematic analysis. The analysis yielded six overarching themes: Career Choice at the Intersection of Idealism and Structural Imperatives, The Gap Between Academic Training and Professional Practice, Invalidation and Psychosocial Attrition, Coping Mechanisms and Future Aspirations, A Visionary Teaching Understanding Beyond the System, and The Erosion of Occupational Vocation in the Wake of Employment Precarity. Findings indicate that while protracted employment uncertainty generates profound hopelessness, anxiety, stress, and feelings of worthlessness among participants, they concurrently preserve an ideal pedagogical framework centered on student-centeredness and digital proficiency, alongside the development of multifaceted coping strategies. Drawing upon these empirical insights, the study advocates for the establishment of psychosocial support mechanisms for prospective educators, the cultivation of systemic transparency and predictability within employment protocols, and the updating of undergraduate curricula to integrate alternative career planning trajectories.

Anahtar Kelimeler

• Employment uncertainty
• occupational commitment
• phenomenology
• social studies education
• unappointed teachers

Kaynakça

1. Akhan, N. E. ve Mert, H. (2021). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sosyal bilgiler alanına yönelik görüşleri. Uluslararası Sosyal Bilgilerde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 5(1), 1–16.
2. Aktaş, B. Ç. (2016). Sınıf öğretmeni adaylarının mesleki yaşamlarında karşılaşabileceklerini düşündükleri sorunlar. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (38), 16–30.
3. Arslan, R., Tunca-Güçlü, N. ve Alkın-Şahin, S. (2023). Öğretmen adaylarının mesleki kaygı düzeylerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(1), 161-171.
4. Aydın, A., Sarıer, Y., Uysal, Ş., Özoğlu, E. A. ve Özer, F. (2014). Türkiye’de öğretmen istihdamı politikalarının değerlendirilmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 20(4), 397–420.
5. Ball, S. J. (2003). The teacher's soul and the terrors of performativity. Journal of Education Policy, 18(2), 215-228.
6. Berk, N. A., Gültekin, F. ve Çençen, N. (2015). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sosyal bilgiler dersine ve sosyal bilgiler öğretmenine ilişkin metaforları. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(2), 183–189.
7. Braun, V. ve Clarke, V. (2019). Psikolojide tematik analizin kullanımı. Journal of Qualitative Research in Education, 7(2), 873–898.
8. Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions (2nd ed.). Sage. Çırak, A. (2019). Demokratik değerler, demokratik eğitim ve sosyal bilgiler eğitimi ilişkisi. Uluslararası Güncel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 1–18.

9. Çubukçu, Z. ve Dönmez, A. (2011). Öğretmen adaylarının mesleki kaygı düzeylerinin incelenmesi. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 7(1), 3-25.
10. Deniz, S. ve Tican, C. (2017). Öğretmen adaylarının öğretmen öz-yeterlik inançları ile mesleki kaygılarına yönelik görüşlerinin incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(4), 1838-1859.
11. Dönmez, C. ve Uslu, S. (2013). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumları. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), 42-63.
12. Ersoy, F. ve Yağcıoğlu, Ö. (2019). 21. yüzyılın sosyal bilgiler öğretmen adaylarının lisans eğitiminden beklentileri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 7(9), 1–26.
13. Hong, J. Y. (2010). Pre-service and beginning teachers’ professional identity and its relation to dropping out of the profession. Teaching and Teacher Education, 26(8), 1530-1543.
14. Ingersoll, R. M. (2001). Teacher turnover and teacher shortages: An organizational analysis. American Educational Research Journal, 38(3), 499-534.
15. Kavrayıcı, C. (2019). Öğretmenlerin mesleki kimlik algıları ve örgütsel bağlılıkları arasındaki ilişki [Doktora tezi]. Anadolu Üniversitesi.
16. Kayran, A. ve Şahin, C. T. (2021). Öğretmenlik mesleki yeterliliklerine yönelik sosyal bilgiler öğretmen adaylarının görüşleri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(3), 1352–1386.
17. Kuru, E. ve Pırnaz, E. (2020). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının “sosyal bilgiler öğretmeni” kavramına ilişkin metaforik algıları. EKEV Akademi Dergisi, 24(82), 77–96.
18. Lincoln, Y. S. ve Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
19. Millî Eğitim Bakanlığı. (2021). 2021 Mart sözleşmeli öğretmenlik ataması alan bazında taban puanlar. https://web.archive.org/web/20211023040033/http://atama.meb.gov.tr/sonuclar/arsiv/sayisal_veriler/2021/2021_mart_s_atama_alan_bazinda_taban_puanlar.pdf (Erişim tarihi: 17.04.2026)
20. Millî Eğitim Bakanlığı. (2021). 2021 Eylül sözleşmeli öğretmenlik atama sonuçları. https://personel.meb.gov.tr/www/2021-eylul-sozlesmeli-ogretmenlik-atama-sonuclari/icerik/1283 (Erişim tarihi: 17.04.2026)
21. Millî Eğitim Bakanlığı. (2022). 2022 Temmuz sözleşmeli öğretmenlik atama sonuçları ve taban puanlar. https://personel.meb.gov.tr/www/2022-temmuz-sozlesmeli-ogretmenlik-atama-sonuclari-ve-taban-puanlar/icerik/1347 (Erişim tarihi: 17.04.2026)
22. Millî Eğitim Bakanlığı. (2023). 2023 Mart sözleşmeli öğretmenlik atama sonuçları ve taban puanlar. https://personel.meb.gov.tr/www/2023-mart-sozlesmeli-ogretmenlik-atama-sonuclari-ve-taban-puanlar/icerik/1414 (Erişim tarihi: 17.04.2026)
23. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). 2024 yılı öğretmen atama kontenjanları. https://www.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_05/07100535_MayYs-2024_YayYnlanacak_Kontenjan.pdf (Erişim tarihi: 17.04.2026)
24. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). 2025 sözlü sınav taban puanları. https://personel.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_05/08182007_2025_1_so_sozlu_sinav_taban_puan.pdf (Erişim tarihi: 17.04.2026)
25. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi. (2021). KPSS 2021 sayısal bilgiler. https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2021/KPSS/kpss_2021_sayisal_bilgiler_16092021.pdf (Erişim tarihi: 17.04.2026)
26. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi. (2022). KPSS 2022 lisans sayısal bilgiler. https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2022/KPSS/LISANS/sayisalbilgiler_21102022.pdf (Erişim tarihi: 17.04.2026)
27. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi. (2023). KPSS 2023 lisans sayısal bilgiler. https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2023/KPSS/LISANS/sayisalbilgilerds25082023.pdf (Erişim tarihi: 17.04.2026)
28. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi. (2024). KPSS 2024 lisans sayısal bilgiler. https://web.archive.org/web/20240930091800/https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2024/KPSS/LISANS/sayisalbilgiler_kid23082024.pdf (Erişim tarihi: 17.04.2026)
29. Özoğlu, M. (2015). Teacher allocation policies and the unbalanced distribution of novice and senior teachers across regions in Turkey. Australian Journal of Teacher Education, 40(10), 21–36. https://doi.org/10.14221/ajte.2015v40n10.2
30. Pellegrino, A. (2010). Pre-service teachers’ lived experiences with historical artifacts. Journal of Social Studies Research, 34(1), 51-78.
31. Pişkin, Z. ve Parlar, H. (2021). Toplumsal statü ve algı açısından öğretmenlik mesleğinin incelenmesi. APJEC – Academic Platform Journal of Education and Change, 4(1), 1–28.
32. Recepoğlu, S. ve İbret, B. Ü. (2020). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının mesleki özyeterliklerine ilişkin algılarının incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 28(1), 125–136.
33. Tatlıeşme, S. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının öz yeterlik algıları ve mesleki kaygı düzeylerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
34. Uygun, K., Avaroğulları, M. ve Oran, M. (2016). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının mesleki kaygı düzeylerinin incelenmesi. Turkish Studies, 11(21), 417-436.
35. Varışoğlu, B. ve Kaşaveklioğlu, G. (2019). Atanamayan öğretmen kavramına yönelik metaforlar. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14(2), 473–490.
36. Yaylak, E. (2019). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlarının incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilgilerde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 3(1), 25–40.
37. Yetişensoy, O. ve Şahin, İ. F. (2020). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının işsizlik kaygısı düzeyleri ile öğretmenlik mesleğine ilişkin tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 35(3), 627–643.
38. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. baskı). Seçkin Yayıncılık. Yükseköğretim Kurulu. (2026). YÖK Atlas: Sosyal Bilgiler öğretmenliği programı verileri. https://yokatlas.yok.gov.tr/meslek-lisans.php?b=14990 (Erişim tarihi: 17.04.2026)