The Question of the Source of the Dhū l-Qarnayn Narrative: The Limits of the Derivation Model Based on the Syriac Alexander Tradition

Abstract

The association of the Dhū al-Qarnayn narrative in al-Kahf 18/83–102 with the Syriac Neṣḥānā d-leh d-Aleksandrōs (On the Victories of Alexander) raises the question of whether the Qur’anic account should be understood as a direct derivation from the Neṣḥānā or as part of a shared narrative milieu circulating across languages in Late Antiquity. This study brackets debates on historical factuality and confines the comparison to a text–commentary distinction. Within this framework, the interpretive line identifying Dhū al-Qarnayn with the Yemen–Himyar tradition, particularly through Saʿb b. Dhī-Marāthid, is examined in light of pre-Islamic muʿallaqa poetry and transmitted reports. The findings suggest that the parallels between the texts do not necessitate a unidirectional model of textual dependence. Rather, the shared narrative milieu offers a more coherent explanatory framework, and the Qur’anic depiction of Gog and Magog can be read independently of the Neṣḥānā, within the broader context of Qur’anic eschatological discourse.

Keywords

• Kalām
• Dhū l-Qarnayn
• Neṣḥānā d-leh d-Aleksandrōs
• Direct Derivation Model
• Shared Narrative Pool Model
• Saʿb b. Dhī-Marāthid

Zülkarneyn Kıssasının Kaynağı Meselesi: Süryanice İskender Geleneğine Dayalı Türetim Modelinin Sınırları

Öz

el-Kehf 18/83–102’deki Zülkarneyn kıssasının Süryanice Neṣḥānā d-leh d-Aleksandrōs (İskenderin Zaferleri Hakkında) metniyle ilişkilendirilmesi, Kur’an anlatısının Neṣḥānā’dan doğrudan türetim yoluyla mı, yoksa Geç Antik Çağ’da farklı diller arasında dolaşan ortak bir anlatı havzası içinde mi anlaşılması gerektiği sorusunu gündeme getirmektedir. Değerlendirmede, iki anlatı arasındaki mukayese, tarihî vakıaya uygunluk tartışmalarını kapsam dışında bırakarak, metin–yorum ayrımı temelinde sınırlandırılmıştır. Bu çerçevede, Zülkarneyn’i Yemen–Himyer Krallık geleneğiyle ilişkilendiren Saʿb b. Zî-Marâsid yorum hattı muallaka şiirleri ve rivayet malzemesi ışığında değerlendirilmiştir. Sonuçta, metinler arasındaki paralelliklerin tek yönlü metinsel bağımlılık varsayımını zorunlu olarak gerektirmediği; ortak anlatı havzası modelinin karşılaştırmalı veriler açısından daha tutarlı bir açıklama sunduğu ve Kur’an’daki Ye’cûc–Me’cûc tasvirinin Neṣḥānā’dan bağımsız olarak Kur’anî haşir tasvirleri bağlamında okunabileceği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Zülkarneyn
• Neṣḥānā d-leh d-Aleksandrōs
• Doğrudan Türetim Modeli
• Ortak Anlatı Havzası Modeli
• Saʿb b. Zî-Marâsid

Kaynakça

1. Bîrûnî, Ebû’r-Reyḥân Muḥammed b. Aḥmed el-Ḫârezmî el-. el-Âŝâru’l-Bâḳıye ʿani’l-Ḳurûni’l-Ḫâliye. Mektebetü Nûr er-Raḳmiyye, ts.
2. Bladel, Kevin van. “The Alexander Legend in the Qur’ān 18:83–102”. The Qur’ān in Its Historical Context. ed. Gabriel Said Reynolds. 175-203. London and New York: Routledge, 2008. https://doi.org/10.4324/9780203939604
3. Budge, Ernest A. Wallis. The History of Alexander the Great, Being the Syriac Version of the Pseudo-Callisthenes. Cambridge: At the University Press, 1889.
4. Curcânî, Ebû Bekr ʿAbdulḳâhir b. ʿAbdurrahman el-. Dercu’d-Durer fî Tefsîri’l-ʾÂyi ve’ṡ-Ṡuver. ed. Velîd b. Aḥmed b. Ṡâliḥ el-Ḥuseyn - İyâd ʿAbdullaṭîf el-Ḳaysî. 4 Cilt. İngiltere, 2008.
5. Durmaz, Reyhan. Stories between Christianity and Islam: Saints, Memory, and Cultural Exchange in Late Antiquity and Beyond. Oakland: University of California Press, 2022. https://doi.org/10.2307/j.ctv2vr8v7s
6. Ebû Ḥâtim es-Sicistânî, Ebû Ḥâtim Sehl b. Muḥammed el-Cuşemî. el-Muʿammerûn ve’l-Vaṣâyâ. ed. ʿAbdülmunʿim ʿÂmir. Ḳāhire: Dâr İḥyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1961.
7. Ebû’l-Fidâʾ, Ebû’l-Fidâʾ İsmâʿîl b. ʿAlî. el-Muḫtaṣar fî Aḫbâri’l-Beşer. 4 Cilt. Ḳāhire: el-Maṭbaʿatu’l-Ḥuseyniyye el-Mıṣriyye, ts.
8. Ebû’l-Ḥaccâc el-Eşʿârî, Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm eş-Şâfiʿî. et-Taʿrîf bi’l-Ensâbi ve’t-Tenvîh bi Ẑevî’l-Aḥsâb. el-Mektebetü’ş-Şâmile. https://shamela.ws/book/487

9. Ebû’ş-Şeyḫ, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Muḥammed el-Iṡbehânî. el-ʿAẓame. ed. Rıḍâullâh b. Muḥammed İdrîs el-Mubârekfûrî. 5 Cilt. Riyad: Dâru’l-ʿÂṡıme, 1987.
10. el-Esedî, ʿAbîd b. el-Abraṡ. ed-Dîvân. ed. Aḥmed Ğadre. Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1994.
11. el-Ḳayravânî, Yaḥyâ b. Sellâm. Tefsîru Yaḥyâ b. Sellâm. ed. Hind Şelebî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1425.
12. el-Kelbî, Cerîr b. ʿAṭiyye. Dîvânu Cerîr bi-Şerḥi Muḥammed b. Ḥabîb. ed. Nuʿmân Muḥammed Emîn Ṭaha. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, ts.
13. el-Ḳurṭubî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Aḥmed el-Ḫazrecî. el-Câmiʿ li-Âḥkâmi’l-Ḳur’ân. ed. Hişâm Semîr el-Buḫârî. 20 Cilt. Riyad: Dâru ʿÂlemi’l-Kutub, 2003.
14. er-Râzî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿOmer et-Teymî. Mefâtîḥu’l-Ğayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2000.
15. eŝ-Ŝeʿâlibî, Ebû Manṡûr ʿAbdülmelik b. Muḥammed b. İsmâʿîl. Ŝimâru’l-Ḳulûb fî’l-Muḍâf ve’l-Mensûb. ed. Muḥammed Ebü’l-Faḍl İbrâhîm. Ḳāhire: Dârü’l-Meʿârif, ts.
16. es-Ṣuḥârî, Ebû’l-Munẓir Seleme b. Muslim b. İbrâhîm el-ʿAvtebî. Ensâbu’l-ʿArab, ts. https://shamela.ws/book/491
17. es-Suheylî, Ebû’l-Ḳâsım ʿAbdurrahman b. ʿAbdullâh b. Aḥmed. er-Ravḍ’ul-Unf fî Şerḥi’s-Sîreti’n-Nebeviyye. ed. ʿUmar ʿAbdusselâm es-Selâmî. 7 Cilt. Beyrût: Dâru İḥyâʾi’t-Turâŝi’l-ʿArabî, 2000.
18. eṭ-Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳurʾân. ed. ʿAbdullâh b. ʿAbdilmuḥsin et-Turkî. 14 Cilt. Dâru Hicr, 2001.
19. eṭ-Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Târîḫu’r-Rusul ve’l-Mulûk ve Ṡılatu Târîḫ eṭ-Ṭaberî. ed. ʿAbdullâh b. ʿAbdilmuḥsin et-Turkî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Turâŝ, 1387.
20. et-Tureysisî, Rüknüddin Ebû Tâhir. Müteşâbihu’l-Kur’ân. ed. Abdurrahman b. Süleyman es-Sâlimî. Kahire: Ma‘hedu’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye, 2015.
21. Hâkim el-Cüşemî, Ebû S‘ad el-Muhassin b. Muhammed Kerrâme el-Beyhakî. et-Tehzîb fi’t-tefsîr. ed. Abdurrahmân b. Süleymân es-Sâlimî. Kâhire: Dâru’l-Kitâb el-Mısrî - Beyrût: Dâru’l-Kitâb el-Lübnânî, 2019.
22. Ḫâzin, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-. Lubâbu’t-Teʾvîl fî Meʿânî’t-Tenzîl. ed. Muḥammed ʿAlî Şâhîn. Beyrut, 1415H.
23. Hemedânî, Ebû Muḥammed el-Ḥasan b. Aḥmed b. Yaʿḳûb b. Yûsuf b. Dâvûd el-. el-İklîl, ts. https://shamela.ws/book/352
24. İbn Ḥabîb, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Ḥabîb el-Bağdâdî. el-Muḥabber. ed. Ilse Lichtenstadter. Bey-rut: Dâru’l- Âfâḳi’l-Cedîde, ts.
25. İbn Ḥabîb, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Ḥabîb el-Bağdâdî. Esmâʾu’l-Muğtâlîn mine’l-Eşrâf fî’l-Câhiliyyeti ve’l-İslâm. ed. Seyyid Kisrevî b. Ḥasen. Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2001.
26. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebû’l-Faḍl Aḥmed b. ʿAlî. el-İṡâbe fî Temyîzi’ṡ-Ṡaḥâbe. ed. ʿÂdil Aḥmed ʿAbdulmevcûd - ʿAlî Muḥammed Muʿavvaḍ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1994.
27. İbn Ḫaldûn, Ebû Zeyd ʿAbdurrahman b. Muḥammed b. Muḥammed b. Ḫaldûn. Dîvânu’l-Mubtedeʾ ve’l-Ḥaber fî Târîḫî’l-ʿArab ve’l-Berber ve men ʿÂṡarahum min Ẑevî’ş-Şeʾni’l-Ekber. ed. Ḫalîl Şeḥâde. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
28. İbn Hişâm, Ebû Muḥammed ʿAbdulmelik b. Hişâm el-Ḥimyerî. es-Sîretu’n-Nebeviyye. ed. Muṡṭafâ es-Saḳḳâ v.dğr. 2 Cilt. Mısır: Mektebetu Muṡṭafâ el-Bâbî’l-Ḥalebî, 1955.
29. İbn Hişâm, Ebû Muḥammed ʿAbdulmelik b. Hişâm el-Ḥimyerî. et-Tîcân fî Mulûki Ḥimyer. Ṡan’â: Merkezu’d-Dirâsâti ve’l-Ebḥâŝi’l-Yemeniyye, 1347H.
30. İbn Keŝîr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Keŝîr ed-Dimeşḳî. el-Bidâye ve’n-Nihâye. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1986.
31. İbn ʿAsâkir, Ebû’l-Ḳâsım ʿAlî b. el-Ḥasen. Târîḫu Dimeşḳ. ed. ʿOmer b. Ğarâme el-ʿAmravî. Dâru’l-Fikr, 1415.
32. İbnu’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî. Zâdu’l-Mesîr fî ʿİlmi’t-Tefsîr. ed. ʿAbdurrezzâḳ el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1422.
33. İmruʾu’l-Ḳays, İmruʾu’l-Ḳays b. Ḥucr b. el-Ḥâriŝ el-Kindî. Dîvânu İmriʾi’l-Ḳays. ed. ʿAbdurraḥmân el-Muṡṭâvî. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 2004.
34. Kâḍî ʿAbdulcebbâr, Ebû’l-Ḥasen ʿAbdulcebbâr b. Aḥmed el-Hemedânî. Tenzîhu’l-Ḳurʿân ʿani’l-Meṭâʿin. Beyrut: Dâru’n-Nehḍâti’l-Ḥadîŝîyye, 1426.
35. Klar, Marianna. “Qur’anic Exempla and Late Antique Narratives”. The Oxford Handbook of Qur’anic Studies. ed. Mustafa Shah - Muhammad Abdel Haleem. Oxford University Press, 2020. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199698646.013.45
36. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil), Yeni Çeviri. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirke-ti, 2001.
37. Lebîd b. Rabîʿa, Ebû ʿAḳîl Lebîd b. Rebîʿa b. Mâlik el-ʿÂmirî. Dîvânu Lebîd b. Rebîʿa el-ʿÂmirî. ed. Ḥamdû Ṭammâs. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 2004.
38. Library of Congress. “Arabic Manuscripts 597: Book of Daniel and Solomon’s Proverbs”. Washing-ton, DC, ts. https://www.loc.gov/item/00279390684-ms/
39. Maḳrîzî, Ebu’l-ʿAbbâs Aḥmed b. ʿAlî el-Ḥuseynî el-. İmtâʿu’l-Esmâʿ. ed. Muḥammed ʿAbdulḥamîd en-Nemîsî. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1999.
40. Mâverdî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Baṡrî el-. en-Nuket ve’l-ʿUyûn. ed. es-Seyyid b. ʿAbdilmaḳṡûd b. ʿAbdirraḥîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
41. Maʿmer b. el-Muŝennâ, Ebû ʿUbeyde. Şerḥu Neḳâiḍi Cerîr ve’l-Ferezdaḳ. ed. Muḥammed İbrahim Ḥûr - Velîd Maḥmûd Ḫâliṡ. 3 Cilt. Abu Dabi: el-Mecmeʿu’ŝ-Ŝeḳâfî, 1998.
42. Neşvân el-Ḥimyerî, Neşvân b. Saʿîd el-Yemenî. Ḫulâṡatu’s-Siyeri’l-Câmiʿati li ʿAcâîbi Aḫbâri’l-Mulûki’t-Tabâbiʿa. ed. ʿAlî b. İsmail el-Mueyyed - İsmail b. Aḥmed el-Cirâfî. Beyrût: Dâru’ul-ʿAvde, 1978.
43. Öztürk, Yaşar Nuri. Kur’an-ı Kerim Meali (Türkçe Çeviri). İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 2018.
44. Reeves, John C. “Idrīs/Enoch, Dhū ʾl-Qarnayn, and the Qurʾān: A Cautionary Note on the Alleged Syriac Background”. Bible and Qur’an: Essays in Scriptural Intertextuality. ed. John C. Reeves. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2003.
45. Soomro, Taha. “Did the Qurʾān borrow from the Syriac Legend of Alexander?” Erişim 03 Şubat 2026. https://www.academia.edu/41983783/Did_the_Qur%CA%BE%C4%81n_borrow_from_the_Syriac_Legend_of_Alexander
46. Stetkevych, Jaroslav. Muhammad and the Golden Bough: Reconstructing Arabian Myth. Bloomington: Indiana University Press, 2000.
47. Şimşek, Özkan. “Mehdilik ve Nüzûl-i İsa Tartişmalarinda Mutezilî Yaklaşım”. Yakın Doğu Üniversi-tesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (01 Aralık 2018), 273-316. https://izlik.org/JA44YP28JA
48. Ṭarafe b. el-ʿAbd, Ebû ʿAmr Ṭarafe b. el-ʿAbd bel-Bekrî b. el-ʿAbd. Dîvânu Ṭarafe b. el-ʿAbd. ed. Mehdî Muḥammed Nâṡıruddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2002.
49. Tesei, Tommaso. “The Prophecy of Ḏū-l-Qarnayn (Q 18:83–102) and the Origins of the Qurʾānic Corpus”. Miscellanea Arabica, 273-290.
50. Tesei, Tommaso. The Syriac Legend of Alexander’s Gate: Apocalypticism at the Crossroads of Byzantium and Iran. Oxford University Press, 2024. https://doi.org/10.1093/oso/9780197646878.001.0001
51. Vâḳıdî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿOmer b. Vâḳıd el-Eslemî el-. Futûḥu’ş-Şâm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1997.
52. Wheeler, Brannon M. Moses in the Qur’an and Islamic Exegesis. London–New York: RoutledgeCurzon, 2002.
53. Wheeler, Brannon M. “Moses or Alexander? Early Islamic Exegesis of Qurʾān 18:60–65”. Journal of Near Eastern Studies 57/3 (1998), 191-215.
54. Zadeh, Travis. “Quranic Studies and the Literary Turn”. Journal of the American Society for Premo-dern Asia 135/2 (2015), 329-342. https://doi.org/10.7817/jameroriesoci.135.2.329