The Abraham Narrative in the Qur’an: From Fragmented Narration to Holistic Meaning — A Conceptual and Rhetorical Analysis

Öz

The narrative of Prophet Abraham in the Qur'an appears, at first glance, to be a fragmented account dispersed across different sūrahs. Viewed from a broader perspective, however, this fragmented mode of narration proves not to be a matter of disorder but rather to exhibit an internal coherence of its own. In order to demonstrate this coherence, the present study has been undertaken with the aim of explaining the semantic relationships established among the key concepts occurring in the narrative, and how these relationships are reinforced within the framework of the classical rhetorical sciences (balāghah). Determining the relationships among verses that appear, on the surface, to be independent of one another particularly through the rhetorical resources of the Arabic language is of considerable importance for the correct understanding of the Qur'an. The study does not attempt to cover all textual occurrences and concepts related to the story of Abraham; instead, it is limited to core concepts that represent the relational structure. Likewise, the rhetorical analyses are conducted not on the entire corpus, but on selected sample passages. The findings demonstrate that the concepts within the narrative are not arranged randomly; rather, they form a systematic chain, and that classical rhetorical devices function not merely as aesthetic elements, but as fundamental instruments that construct the architecture of meaning.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language
• Rhetoric
• Qur’anic Narratives
• Prophet Abraham
• Tafsīr

Kur’an’da Hz. İbrahim Kıssası: Parçalı Anlatımdan Bütüncül Anlama - Kavramsal ve Belâgî Bir Çözümleme

Öz

Kur’an-ı Kerim’de yer alan Hz. İbrahim kıssası, farklı surelere dağılmış parçalı bir anlatıma sahip gibi görünmektedir. Geniş bir bakış açısıyla bakıldığında söz konusu parçalı anlatımın dağınıklık değil, kendi içinde bir bütünlük arz ettiği görünmektedir. Bu bütünlüğün ortaya konması adına bu çalışma, kıssada yer alan temel kavramların birbirleriyle kurduğu anlam ilişkilerini ve bu ilişkilerin klasik belâgat ilimleri bağlamında nasıl güçlendirildiğini açıklamak amacıyla kaleme alınmıştır. Birbirinden bağımsız gibi görünen ayetler arasındaki ilişkilerin özellikle Arap dilinin belagatı üzerinden belirlenmesi Kurʼan’ın doğru anlaşılması açısından önem arz etmektedir. Çalışma, Hz. İbrahim kıssasının geçtiği tüm metni ve kavramları kapsamayıp yalnızca ilişkisel yapıyı temsil eden çekirdek kavramlarla sınırlandırılmış, belâgî çözümlemeler ise metnin tamamı yerine seçilen örneklem pasajlar üzerinden yapılmıştır. İnceleme sonucunda, kıssadaki kavramların rastgele dizilmediği, aksine sistematik bir zincir oluşturduğu ve klasik belâgat sanatlarının metinde yalnızca estetik bir unsur olarak yer almadığı, aksine bu anlam mimarisini inşa eden temel araçlar olarak işlev gördüğü tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Belâgat
• Kur’an Kıssaları
• Hz. İbrahim
• Tefsir

Kaynakça

1. Abbas, Fadl Hasan. el-Kasasü’l-Kur’âniyyü. Amman: Dâru’l-Furkân, 1987.
2. Alahmad, Mohamad. “Kur’an-ı Kerim’de Hz.İbrahim Kıssasındaki Karakterlerin Yapısı”. Yedi Aralık Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/1 (2023), 60-80. https://izlik.org/JA88AK96FR.
3. Azimli, Mehmet. Siyeri Farklı Okumak. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2010.
4. Bin Muhammad Yusoff, Muhammad Fawwaz. “Tracing the Tracts of Qaṣaṣ: Towards a Theory of Narrative Pedagogy in Islamic Education”. Religions 14/10 (2023), 1299. https://doi.org/10.3390/rel14101299
5. Bulut, Ali. Belâgat Meânî - Beyân - Bedî’. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2019.
6. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Ḥammâd. es-Sıhâh Tâcu’l-Luğa. thk. Ahmed ʿAbdulğafûr ʿAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
7. Cuypers, Michel. The Composition of the Qur’an: Rhetorical Analysis. London: Bloomsbury, 2015.
8. Cürcânî, Ebû Bekr ʿAbdülkâhir b. ʿAbdirrahman b. Muhammed. Delâilu’l-iʿcâz fî-ʿilmi’l-meʿânî. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Cidde: Dâru’l-Medenî, 1992.

9. Cürcânî, Ebû Bekr ʿAbdülkâhir b. ʿAbdirrahman b. Muhammed. Esrâru’l-belâğa fî-ʿİlmi’l-beyân. thk. Abdulhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
10. Çalık, Fatma. “Bir Semantik Analiz Denemesi: Kur’ân’da ‘Kalp’ Kavramı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/2 (2011), 167-190. https://izlik.org/JA26CG52CU
11. Demir, Mehmet - Demir, Sibel. “Psiko-Eğitsel Açıdan Kur’an’ın Hitâp Üslûbu”. Tafsir Dergisi 4/1 (Haziran 2024), 1-19.
12. Düzgün, Şaban Ali. “Kur’an Terimlerinin Semantik Çok Katmanlılığı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/1 (2018), 47-65. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001482
13. Elmaî, Zahir B. Awad. Kur’an’da Tartışma Metodları. çev. Ercan Elbinsoy. İstanbul: Pınar Yayınları, 1984.
14. Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf. el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
15. Fazlur Rahman. Major Themes of the Qur’an. Chicago: University of Chicago Press, 2009.
16. Ferâhîdî, Ebû ʿAbdirrahmân el-Ḫalîl b. Ahmed. Kitâbu’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî, İbrâhîm es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
17. Halefullah, Muhammed Ahmed. el-Fennü’l-kasasiyyü fi’l-Kurâni’l-Kerîm. Kahire: Sînâ lin’neşr, 1999.
18. Izutsu, Toshihiko. Ethico-Religious Concepts In The Qur’an. Montreal & Kingston: McGill-Queen’s University Press, 2002. https://doi.org/10.1017/s0012217300034624
19. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Tanrı ve İnsan. çev. M. Kürşad Atalar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2019.
20. İbnu’l-Muʿtezz, Ebû’l-ʿAbbâs ʿAbdullâh b. Muhammed. el-Bedîʿ fî’l-bedîʿ. Kahire: Dâru’l-Cîl, 1990.
21. İbnü’l-Esir, Dıyâüddin. el-Meselü’s-sâir fî- edebi’l-kâtibi ve’ş-şâir. Kahire: Dâru Nehdati Mısır, ts.
22. Kurtubî, Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Ḳur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî-İbrahim İtfeyyiş. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1964.
23. Kutub, Seyyid. et-Tefsîru’l-fennî fi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 2004.
24. Madigan, Daniel A. The Qur’an’s Self-Image: Writing and Authority in Islam’s Scripture. Princeton: Princeton University Press, 2001. https://doi.org/10.1086/508577
25. Mir, Mustansir. Coherence in the Qur’an. Indianapolis: American Trust Publications, 1986.
26. Nurbaihaqi, Muhammad Alfi. The Teachings of Ibrahim in Judaism And Islam. Gontor Ponorogo: University of Darussalam Faculty of Ushuluddin, Lisans Tezi, 2019.
27. Ömer, Ramazan. Üslûpbilim ve Belâgat: Kur’ân Metninin Yeni Bir Okumasına Doğru. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2026.
28. Pak, Zekeriya. “Hz. İbrahim Yıldız, Ay ve Güneşi Rab Edindi Mi?” EKEV Akademi Dergisi 7/14 (2003), 59-74.
29. Peker, Hasan. “Kur’an’da Bilgi İmkânları Açısından İnsan Ve Bilişsel Dinamizmi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2020), 851-901. https://doi.org/10.46353/k7auifd.802897
30. Polat, Sait. “Din Dili ile Kur’an Kıssalarının Anlamı Üzerine Felsefi Bir Analiz”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 11/2 (2025), 678-709. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2025.11.2.15
31. Râzî, Ebû ʿAbdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-ğayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1999.
32. Sekkâkî, Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muhammed b. ʿAlî es-. Miftâhu’l-ʿulûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
33. Shakry, Hoda. Qur’anic Invocations: Narrative Temporalities in Twentieth Century Maghrebi Literature. Los Angeles: University of California, Doktora Tezi, 2012.
34. Soylu, Abdüsselam. “Kur’an Kıssalarının Temel Amaçları”. Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi 6 (2024), 7-17. https://doi.org/10.61216/darulhadisdergisi.1424865.
35. Şengül, İdris. Kur’ân Kıssalarının Tarihi Değeri. Ankara: Otto, 2019.
36. Şimşek, Mehmet Sait. Kur’an Kıssalarına Giriş. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2021.
37. Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
38. Thabede, S’lindile. Navigating the Threshold: An African-Feminist Reading of the Hagar Narrative in Judaism, Christianity, and Islam. Western Cape: Stellenbosch University, Doktora Tezi, 2022.
39. Tutal, Ramazan. “Kur’ân-ı Kerîm’de İstifhâm-ı İnkârî Üslûbu: Anlam ve Etki Analizi”. İslami İlimler Dergisi 40 (2025), 305-320. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1616166
40. Zebîdî, Muhammed Murtaza. Tâcü’l-’arus min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Kuveyt Hükümet Matbaası, 1965.
41. Zemahşerî, Ebû’l-Ḳâsım Mahmûd b. ʿUmar. el-Keşşâf ʿan hakâiki ğavâmidi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1987.
42. Zerkeşî, Ebû ʿAbdillâh Bedrüddin Muhammed b. Bahâdır. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1957.