Bir cadde rehabilitasyonunun kolektif bellek ve aidiyet üzerindeki etkisi: Samsun-İstiklal (Çiftlik) caddesi

Öz

Kentleşmenin etkisiyle oluşan hızlı yapılaşma beraberinde çarpık kentsel biçimlenişi, yoğun yapılaşmayı ve kentlinin nefes alacağı boşlukların oluşamadığı bir düzeni getirmiştir. Kent merkezlerine bakıldığında bu kesitin daha net okunabildiği görülmektedir. Son yıllarda küreselleşmenin etkisiyle artan rekabet ortamında yerel yönetimler tarafından kentleri özellikle ‘marka kent’ haline getirme düşüncesi, kentsel dönüşüm projelerinin gündeme gelme nedenleri arasında olmuştur. Kentsel çöküntü alanlarının yanı sıra yoğunluğun ve görüntü karmaşasının bulunduğu kent merkezleri ise ıslah, rehabilite, düzenleme gibi çeşitli müdahalelerin olduğu yerler arasında yer almıştır. Söz konusu müdahalelerde kullanıcıyı rahatlatacak kentsel donatı yerleştirilmesi, peyzaj, yayalaştırma gibi olumlu düzenlemeler söz konusu iken kentlere özgü karakterin korunamaması, bina cephelerine yapılan kimliksiz müdahaleler sonucu pek çok konumda birbirine benzeyen kentsel dokular oluşmaktadır. Öte yandan kentlinin bir biçimde her gün etkileşim içerisinde olduğu sokaklardaki cephe değişimi, yıllar içinde oluşmuş olan ve o kente ait olan belleğin tahrip olmasına yol açmakta fakat bu durumun yere olan bağlılık başka bir deyişle aidiyet üzerindeki etkileri dikkate alınmamaktadır. Yapılan çalışma, bir vaka çalışması olarak Samsun kent merkezinin en işlek caddelerden biri olan Çiftlik Caddesi’ni ele almaktadır. Çiftlik Caddesi gerek yaya dolaşımını rahatlatmak gerekse de tabela ve reklamların neden olduğu görüntü kirliliğini temizlemek amacıyla rehabilitasyona uğramıştır. Ancak bina cephelerine müdahale yapılırken bellekte anımsamaya yardımcı olan görsel izler de yok edilmiştir. Yapılan çalışma, işlevi değişmeyen ancak görsel hatırlatıcı imgelerin ortadan kaldırıldığı bir sokak rehabilitasyonunun, kentli belleği üzerindeki etkisini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda caddedeki değişimin bellekteki ara-bul-geri getir aşamasında sorunlara yol açıp açmadığı (bellek yıkımı), kentlide yeni bir bellek katmanı (anlam/ imge) oluşup oluşmadığı ve cadde üzerinde ikamet eden sakinlerin yere olan aidiyetlerinde kayıplar yaşayıp yaşamadıkları araştırmaya değer görülmüştür. Nitel desende kurgulanan çalışmada derinlemesine görüşme tekniği kullanılmış, veri toplama aracı olarak da yarı yapılandırılmış görüşme formundan yararlanılmıştır. Çalışma sonunda, kentlide eski mekânsal eylemlerini/pratiklerini sürdüremeyen caddenin eski önemini kaybetmenin yanında yeni bir anlam/bellek katmanı da oluşturamadığı ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Bellek
• Kolektif Bellek
• Rehabilitasyon
• Aidiyet
• Çiftlik Caddesi

The impact of a street rehabilitation on collective memory and sense of belonging: Samsun-İstiklal (Çiftlik) Street

Öz

Rapid urbanization driven by the effects of urbanization has led to distorted urban formations, dense construction, and a pattern in which open spaces for city dwellers to breathe cannot be created. When looking at city centers, this situation becomes more apparent. In recent years, with the increasing competition brought by globalization, the idea of transforming cities into "brand cities" has been one of the reasons why urban transformation projects have come to the forefront. In addition to urban decay areas, city centers with high density and visual chaos have become places where various interventions such as rehabilitation, regulation, and redevelopment are implemented. While these interventions include positive arrangements such as the placement of urban amenities, landscaping, and pedestrianization to enhance user comfort, the failure to preserve the unique character of cities and the faceless interventions on building façades have resulted in the emergence of uniform urban textures in many locations. Moreover, the transformation of façades on streets, where city dwellers interact daily, has led to the destruction of the urban memory formed over the years. However, the effects of this destruction on place attachment, or in other words, a sense of belonging, are often overlooked. This study examines Çiftlik Street, one of the busiest streets in the city center of Samsun, as a case study. Çiftlik Street underwent rehabilitation to facilitate pedestrian circulation and eliminate the visual pollution caused by signage and advertisements. However, during the interventions on building façades, visual cues that aided memory recall were also removed. This study aims to evaluate the impact of a street rehabilitation process, where functions remain unchanged but visual mnemonic elements are eliminated, on urban memory. In this context, the research explores whether the transformation of the street has caused problems in the process of recognition, retrieval, and recall (memory destruction), whether a new layer of memory (meaning/image) has formed for the city dwellers, and whether the residents living on the street have experienced a loss of place attachment. The study was designed using a qualitative approach, employing an in-depth interview technique, with a semi-structured interview form as the data collection tool. The findings indicate that, in addition to losing its former significance due to the inability of residents to continue their previous spatial practices, the street has also failed to create a new layer of meaning or memory.

Anahtar Kelimeler

• Memory
• Collective Memory
• Rehabilitation
• Belonging
• Çiftlik Street

Kaynakça

1. Akarsu, B. (1998). Felsefe terimleri sözlüğü. İnkılap Kitabevi.
2. Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1968). Human memory: A proposed system and its control processes. In The psychology of learning and motivation (Vol. 2).
3. Bartlett, F. (1932). Remembering: A study in experimental and social psychology. Macmillan.
4. Bolay, H. S. (2004). Felsefe doktrinleri ve terimleri sözlüğü. Akçağ Yayıncılık.
5. Boyer, C. (1998). The city of collective memory. MIT Press.
6. Connerton, P. (2014). Modernite nasıl unutturur (K. Kelebekoğlu, Çev.). Sel Yayıncılık.
7. Eggen, P., & Kauchak, D. (1992). Educational psychology: Classroom connections. Prentice Hall.
8. Eysenck, M. W. (Ed.). (1990). The Blackwell dictionary of cognitive psychology. Basil Blackwell.

9. Gieryn, T. F. (2000). A space for place in sociology. Annual Review of Sociology, 26, 463–496.
10. Giorgi, A. (1997). The theory, practice, and evaluation of the phenomenological method as a qualitative research procedure. Journal of Phenomenological Psychology, 28(2), 235–260. https://doi.org/10.1163/156916297X00103
11. Göksu, A. F. (2004). Kentsel dönüşüm: Yeni yaklaşımlar ve yenilikçi modeller. Mimarist, 12, 81–86.
12. Göregenli, M. (2010). Çevre psikolojisi: İnsan mekân ilişkileri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
13. Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza (B. Barış, Çev.). Heretik Yayınları.
14. İnceoğlu, M. (2007). Kentsel açık mekânların kalite açısından değerlendirilmesine yönelik bir yaklaşım: İstanbul meydanlarının incelenmesi (Doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi).
15. Kayıkçı, A. (2000). Mahalleden bölgeye Samsun. Aksiseda Matbaası.
16. Keskin, K. (2022). Bellek-mekân etkileşimi bağlamında Samsun Fuarı’nı anlamak (Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi).
17. Kümbetoğlu, B. (2008). Sosyolojide ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. Bağlam Yayıncılık.
18. Lang, J. (1987). Creating architectural theory: The role of the behavioral sciences in environmental design. Van Nostrand Reinhold.
19. Lester, S. (1999). An introduction to phenomenological research. Stan Lester Developments.
20. Lynch, K. (2010). Kent imgesi (İ. Başaran, Çev.). İş Bankası Kültür Yayınları.
21. Nora, P. (2006). Hafıza mekânları (M. E. Özcan, Çev.). Dost Kitabevi.
22. Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.
23. Onan, B. (2012). Türkçenin ana dili olarak öğretiminde bilgi işleme süreci. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 96–113.
24. Öymen Özak, N. (2008). Bellek ve mimarlık ilişkisi: Kalıcı bellekte mekânsal öğeler (Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi).
25. Rapoport, A. (1981). Identity and environment: A cross-cultural perspective. In J. S. Duncan (Ed.), Housing and identity: Cross-cultural perspectives (pp. 6–35). Croom Helm.
26. Rose, S. (2003). The making of memory. Vintage.
27. Sayar Avcıoğlu, S., & Akın, O. (2017). Kolektif bellek ve kentsel mekân algısı bağlamında İstanbul Tuzla Köyiçi Koruma Bölgesi’nin mekânsal değişiminin irdelenmesi. İdeal Kent, 8(22), 423–450.
28. Shamsuddin, S., & Ujang, N. (2008). Making places: The role of attachment in creating the sense of place for traditional streets in Malaysia. Habitat International, 32(3), 399–409. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2007.10.003
29. Subaşı, G. (1999). Bilişsel öğrenme yaklaşımı bilgiyi işleme kuramı. Gazi Üniversitesi Mesleki Eğitim Dergisi, 27–36.
30. Türnüklü, A. (2000). Eğitimbilim araştırmalarında etkin olarak kullanılabilecek nitel bir araştırma tekniği: Görüşme. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 543–559.
31. Ujang, N. (2012). Place attachment and continuity of urban place identity. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 49, 156–167. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.07.029
32. Ujang, N., & Zakariya, K. (2015). Place attachment and the value of place in the life of the users. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 168, 373–380. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.10.242
33. Van Manen, M. (2007). Phenomenology of practice. Phenomenology & Practice, 1(1), 11–30. https://doi.org/10.29173/pandpr19803
34. Yalım, İ. (2002). Ulus devletin kamusal alanda meşruiyet aracı: Toplumsal belleğin Ulus Meydanı üzerinden kurgulanma çabası. In G. A. Sargın (Ed.), Başkent üzerine mekân-politik tezler: Ankara’nın kamusal yüzleri (pp. 157–214). İletişim Yayınları.
35. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
36. Yılmaz, A., Kılınç, K., & Pasin, B. (2015). İzmir Kültürpark'ın anımsamadıkları: Temsiller, mekânlar, aktörler. İletişim Yayınları.
37. Yılmaz, C. (2011). Samsun şehri: Kuruluş yeri, nüfus ve kentsel gelişim özellikleri. Samsun Sempozyumu, 361–378.
38. Yılmaz, E., & İnceköse, Ü. (2017). İzmir’de bir kentsel imgenin dönüşümü: Büyük Efes Oteli. In T. Erman & S. Özaloğlu (Eds.), Bir varmış bir yokmuş: Toplumsal bellek, mekân ve kimlik üzerine araştırmalar (pp. 61–77). Koç Üniversitesi Yayınları.