Sovyet kaynaklarına göre Türk-Sovyet ilişkilerinde iyileşme dönemi

Öz

Türk Sovyet İlişkileri İkinci Dünya Savaşı’nın ardından hızla bozulmuş Sovyetler Birliği’nin Türkiye’ye yönelik toprak talepleri ve Boğazlar üzerindeki denetim arzusu, Ankara’yı Batı ile daha yakın ilişkiler kurmaya yönlendirmiştir. Bu bağlamda, 1947 sonrası Türkiye-Amerika Birleşik Devletleri ilişkileri askerî ve ekonomik iş birliği temelinde gelişmiş; Truman Doktrini ve Marshall Planı çerçevesinde Türkiye’ye sağlanan yardımlar, Sovyetler açısından bölgesel güvenliği tehdit eden bir unsur olarak görülmüştür. 1960’lı yıllarda U-2 Krizi, Jüpiter füzelerinin konuşlandırılması ve NATO çerçevesinde yürütülen savunma iş birlikleri, Türkiye’nin Batı eksenindeki konumunu pekiştirmiştir. Bununla birlikte, Brejnev döneminde Sovyetler Birliği’nin diplomatik yaklaşımında yumuşama gözlenmiş; 1964–1969 arasında gerçekleştirilen üst düzey karşılıklı ziyaretler ve ortak deklarasyonlar, iki ülke arasındaki güven ve iş birliğini güçlendirmiştir. Bu süreçte, Kıbrıs sorunu, ekonomik ve teknik iş birliği alanları, askeri modernizasyon ve bölgesel güvenlik konuları müzakere edilmiş, farklı ideolojik kamplarda yer alınmasına rağmen ilişkilerin yapıcı bir zeminde ilerlemesine olanak sağlanmıştır. Çalışma, Sovyet arşiv belgeleri ve resmi kaynaklar ışığında, Türkiye-Sovyet ilişkilerinin Soğuk Savaş koşullarında nasıl dengelendiğini, diplomatik yumuşamanın nedenlerini ve bu süreçteki karşılıklı güven tesisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Sonuç olarak, Sovyet kaynakları, Türkiye’nin Batı ile kurduğu stratejik bağlara rağmen, 1960’lı yıllarda ilişkilerde belirgin bir iyileşme ve normalleşme süreci yaşandığını göstermektedir

Anahtar Kelimeler

• Kruşçev
• Brejnev
• Türk-Sovyet
• Dış Politika
• Resmi Ziyaret

The period of improvement in Turkish-Soviet relations according to Soviet sources

Öz

Following the end of the Second World War, Turkish-Soviet relations rapidly deteriorated. The Soviet Union’s territorial claims against Turkey and its desire to establish control over the Turkish Straits compelled Ankara to seek closer ties with the Western bloc. In this context, relations between Turkey and the United States after 1947 developed on the basis of military and economic cooperation. Within the framework of the Truman Doctrine and the Marshall Plan, the aid provided to Turkey was perceived by the Soviet Union as a threat to regional security. During the 1960s, incidents such as the U-2 Crisis, the deployment of Jupiter missiles, and defense cooperation under NATO further consolidated Turkey’s position within the Western alliance. However, during the Brezhnev era, a notable softening in Soviet diplomatic attitudes emerged. Between 1964 and 1969, a series of high-level reciprocal visits and joint declarations strengthened mutual trust and cooperation between the two countries. Throughout this period, the Cyprus issue, economic and technical cooperation, military modernization, and regional security were key topics of discussion. Despite belonging to opposing ideological blocs, both sides managed to sustain constructive relations based on dialogue and pragmatism. This study, drawing upon Soviet archival materials and official sources, seeks to analyze how Turkish-Soviet relations were balanced under the conditions of the Cold War, to identify the main factors behind the diplomatic détente, and to explain how mutual confidence was gradually established. Ultimately, Soviet sources indicate that despite Turkey’s strategic alignment with the West, the 1960s witnessed a tangible process of improvement and normalization in bilateral relations.

Anahtar Kelimeler

• Khruschev
• Brezhnev
• Turkish-Soviet
• Foreign Policy
• Official Foreign Visit

Kaynakça

1. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 173, d. 9, l. 121.
2. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF).(n.d.). f. 132, op. 54, p. 173, d. 10, l. 114.
3. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF).(n.d.). f 132, op. 54, p. 173, d. 12, l. 95.
4. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 173, d. 9, l. 21.
5. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 173, d. 10, l. 11.
6. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 173, d. 12, l. 39.
7. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 173, d. 11, l. 49.
8. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 173, d. 12, l. 25.

9. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 179, d. 8, l. 63.
10. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 180, d. 10, l. 116.
11. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 54, p. 180, d. 16, l. 32.
12. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 56, p. 181, d. 19, l. 40.
13. Arhiv Vneshney Politiki Rossiyskoy Federatsii (AVP RF). (n.d.). f. 132, op. 56, p. 81, d. 17, l. 67.
14. Azerbaycan Respublikası Dövlət Arşivi (ARDA), f.28. l.12, d.31,v.18.
15. Azerbaycan Respublikası Dövlət Arşivi (ARDA), f.28, l.12, d.35,v.9.
16. Azerbaycan Respublikası Dövlət Arşivi (ARDA), f.28, l.12, d.45,v.43.
17. Azerbaycan Respublikası Dövlət Arşivi (ARDA), f.28, l.12, d.31,v.21.
18. Azerbaycan Respublikası Dövlət Arşivi (ARDA), f.28, l.12, d.52,v.116.
19. Brejnev, L. I. (1973). Leninskim kursom. Moskva: Politizdat.
20. Brejnev, L.I. (1978). O vneshney politike KPSS i Sovetskogo gosudarstva. Rechi i stati , Moskva: Politizdat.
21. Combs, J. A. (1986). The history of American foreign policy, New York, N.Y: Alfred A. Knopf.
22. U.S. Department of State. (2001). Foreign relations of the United States, 1964–1968, Volume XVI. Washington, DC: U.S. Government Printing Office.
23. U.S. Department of State. (2001). Foreign relations of the United States, 1964–1968, Volume XIV. Washington, DC: U.S. Government Printing Office.
24. Gaspatyan, M. A., Oreshkova S. F., & Petrosyan, Y. A. (1983). Ocherki istorii Turtsi, Moskva: Hayka.
25. Gromıko, Andrey A. (1988). Pamyatnoe, Moskva:Izdatelstvo Politicheskoy Literatury,
26. Grinevskiy, O. (1998). Tysyacha i odin den Nikity Sergeevicha, Moskva: Vagrius
27. Hruşçov, N. S. (1963). Predotvratit’ voynu, otstoyat’ mir!. Moskva: Politizdat.
28. Izvestiya. (1963,14 iyun). Poezdka v SSSR byla poleznoy.
29. Izvestiya. (1964, 16 Oktyabr ). Soobshcheniye o plenume Tsentral’nogo Komiteta.
30. Izvestiya. (1965, 7 Yanvar). Byt’ dobrymi sosedyami.
31. Izvestiya. (1965, 22 Yanvar). Otvetı ministra inostrannıh del SSSR A. A. Gromıko na voprosı korrespondenta.
32. Izvestiya. (1965, 19 May). Poleznıye Kontaktı.
33. Izvestiya. (1965, 12 Iyun). Mneniye Turtsii.
34. Izvestiya. (1965, 11 Avgusta). Zavtrak u premyer-ministra Turtsii.
35. Izvestiya. (1965, 19 Noyabrya). Posle vizita.
36. Izvestiya. (1966, 5 Avgusta). Vizit Turetskikh parlamentariev.
37. Izvestiya. (1967, 30 Sentyabrya). Sovmestnoye sovetsko-turetskoye kommyunike.
38. Izvestiya. (1968, 13 Aprelya). Ot’ezd delegatsii Verkhovnogo Soveta SSSR v Turtsiyu.
39. Izvestiya. (1969, 18 Noyabrya). Druzhestvennıye vstrechi v Moskve. Sovetsko-Turetskiye peregovorı v Kremle.
40. Izvestiya. (21 Noyabrya 1969). Beseda L. I. Brezhneva s Dzh. Sunayem.
41. Nikson, R. (1992). Na arene: Vospominaniya o pobedakh, porazheniyah i vozrozhdenii, Moskva: Izdatelstvo Novosti.
42. Qasımlı, M. C.,(2007) SSRİ-Türkiyə Münasibətləri, Bakı: Adiloğlu Nəşriyyatı.
43. Rossiyskiy Gosudarstvennyy Arkhiv Noveyshey Istorii (RGANI), f. 3, op. 16, d.947, l. 43.
44. Rossiyskiy Gosudarstvennyy Arkhiv Noveyshey Istorii (RGANI), f. 3, op. 16, d.947, l. 45.
45. Rossiyskiy Gosudarstvennyy Arkhiv Noveyshey Istorii (RGANI), f. 3, op. 18, d.101, l. 3.
46. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1965, Ocak 5). TBMM Tutanak Dergisi (1. Dönem, 4. Cilt, 4. Toplantı)
47. Vneshnyaya politika Sovetskogo Soyuza i Mezhdunarodniye Otnosheniya Sbornik dokumentov. 1961 god. (1962) Mejdunarodnıe Otnosheniya, Moskva.
48. Vneshnyaya politika Sovetskogo Soyuza i Mezhdunarodniye Otnosheniya Sbornik dokumentov. 1962 god. (1963). Mejdunarodnıe Otnosheniya, Moskva.
49. Vneshnyaya politika Sovetskogo Soyuza i Mezhdunarodniye Otnosheniya Sbornik dokumentov. 1964 god. (1966). Mejdunarodnıe Otnosheniya, Moskva.
50. Walker, M. (1993). The Cold war and the making of the modern world , London: Fourth Estate.