Özel Eğitim Öğretmen Adaylarının Yapay Zeka Farkındalık Düzeylerinin İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye'deki özel eğitim öğretmen adaylarının yapay zekâ (YZ) farkındalıklarını ve bu farkındalığın yaş, cinsiyet ve öğrenim yılı ile ilişkisini incelemiştir. YZ'nin eğitimde, özellikle özel eğitimde artan rolü, öğretmenlerin hazırlık düzeylerinin değerlendirilmesini hayati kılmaktadır. Türkiye'deki çeşitli üniversitelerde özel eğitim öğretmenliği programlarına kayıtlı 159 lisans öğrencisiyle nicel bir anket çalışması yürütülmüştür. Veriler, geçerliliği kanıtlanmış bir araç olan Öğretmenler İçin YZ Farkındalık Ölçeği ve bir demografik bilgi formu kullanılarak toplanmıştır. YZ farkındalığı ve demografik farklılıklar, bağımsız örneklem t-testleri ve tek yönlü ANOVA ile değerlendirilmiştir. Sonuçlar, genel YZ farkındalığının ortalamanın üzerinde olduğunu göstermiştir. Ölçeğin teorik bilgi ve inanç-tutum boyutlarında daha yüksek farkındalık kaydedilmiştir. Ancak, YZ'nin eğitim ortamlarına pratik uygulaması ve entegrasyonu konusundaki farkındalığın yalnızca orta düzeyde olduğu görülmüştür. Bazı alt boyutlarda yaş ve cinsiyete göre anlamlı farklılıklar ortaya çıkarken, öğrenim yılına göre istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulunamamıştır. Bu bulgular, özel eğitim öğretmenliği programlarında pratik uygulamaları ve pedagojik entegrasyonu vurgulayan geliştirilmiş YZ eğitimine olan ihtiyacı öne çıkarmaktadır. Müfredatlar, geleceğin eğitimcilerini farklı öğrenme ihtiyaçları olan öğrenciler için YZ'nin potansiyel faydalarından yararlanmaları amacıyla donatmak üzere kapsamlı YZ okuryazarlığı bileşenlerini içermelidir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zeka
• farkındalık
• özel eğitim
• öğretmen adayları
• teknoloji entegrasyonu

An Investigation of the Artificial Intelligence Awareness Levels of Pre-service Special Education Teachers

Abstract

This study investigated artificial intelligence (AI) awareness among Turkish pre-service special education teachers and its relationship with age, gender, and year of study. AI's growing role in education, especially in special education, makes assessing teacher preparedness crucial. A quantitative survey was conducted with 159 undergraduate students enrolled in special education teaching programs across several Turkish universities. Data were collected using the Artificial Intelligence Awareness Scale for Teachers, a validated instrument, and a demographic form. Independent samples t-tests and one-way ANOVAs assessed AI awareness and demographic differences. Results indicated above-average overall AI awareness. Higher awareness was noted in the theoretical knowledge and belief-attitude dimensions of the scale. However, awareness regarding the practical application and integration of AI into educational settings was only moderate. Significant differences emerged based on age and gender in some sub-dimensions, but no statistically significant differences were found based on the year of study. These findings highlight the need for enhanced AI training, emphasizing practical applications and pedagogical integration, in special education teacher programs. Curricula should incorporate comprehensive AI literacy components to equip future educators to leverage the potential benefits of AI for students with diverse learning needs.

Keywords

• Artificial intelligence
• awareness
• special education
• pre-service teachers
• technology integration.

Kaynakça

1. Abu Mukh, Y. N., Abd-Rabo, A. M., & Tarteer, S. (2024). Computer competencies needed for implementing artificial intelligence in special education schools from the perspective of pre-service teachers. Trends in Higher Education, 3(3), 602-622.
2. Banaz, E., & Demirel, O. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlıklarının farklı değişkenlere göre incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (60), 1516-1529.
3. Banaz, E., & Maden, S. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ tutumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(2), 1173-1180.
4. Buchanan, B. G., & Shortliffe, E. H. (1984). Rule based expert systems: The mycin experiments of the stanford heuristic programming project (The Addison-Wesley series in artificial intelligence). Addison-Wesley Longman Publishing Co., Inc.
5. Chen, L., Chen, P., & Lin, Z. (2020). Artificial intelligence in education: A review. IEEE Access, 8, 75264-75278. 10.1109/ACCESS.2020.2988510
6. Chenqi, L., Guoqing, L., & Xiangchun, H. (2023, December). Measuring artificial intelligence literacy of pre-service teachers at a university in Northwest China. In 2023 Twelfth International Conference of Educational Innovation through Technology (EITT) (pp. 100-105). IEEE.
7. Copeland, B. J. (2023). Artificial intelligence. In Britannica. Retrieved March 18, 2025, from https://www.britannica.com/technology/artificial-intelligence
8. Demir, B., & Beyazhançer, R. (2024). İlköğretim matematik öğretmeni adaylarının yapay zekâ öz-yeterliklerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(113), 2393-2398.

9. Doulou, A. & Drigas, A. (2022). Electronic, vr & augmented reality games for intervention in adhd. Technium Social Sciences Journal, 28, 159-169. https://doi.org/10.47577/tssj.v28i1.5728
10. Drigas, A. S., & Ioannidou, R. E. (2013). A review on artificial intelligence in special education. Information Systems, E-learning, and Knowledge Management Research: 4th World Summit on the Knowledge Society, WSKS 2011, Mykonos, Greece, September 21-23, 2011. Revised Selected Papers 4, 385-391.
11. Eyüp, B., & Kayhan, S. (2023). Pre-service Turkish language teachers' anxiety and attitudes toward artificial intelligence. International Journal of Education and Literacy Studies, 11(4), 43-56.
12. Erdoğdu, F., & Çakır, O. (2024). Öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlıklarının ve yapay zekâya ilişkin algılarının belirlenmesi. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 63-95.
13. Erkuş, A. (2017). Davranış bilimleri için bilimsel araştırma süreci. Seçkin.
14. Ferikoğlu, D., & Akgün, E. (2022). An ınvestigation of teachers’ artificial intelligence awareness: A scale development study. Malaysian Online Journal of Educational Technology, 10(3), 215–231. https://doi.org/10.52380/mojet.2022.10.3.407
15. Goharinejad, S., Goharinejad, S., Hajesmaeel-Gohari, S., & Bahaadinbeigy, K. (2022). The usefulness of virtual, augmented, and mixed reality technologies in the diagnosis and treatment of attention deficit hyperactivity disorder in children: An overview of relevant studies. BMC Psychiatry, 22(1). https://doi.org/10.1186/s12888-021-03632-1
16. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
17. Hwang, G. J., & Tu, Y. F. (2021). Roles and research trends of artificial intelligence in mathematics education: A bibliometric mapping analysis and systematic review. Mathematics, 9(6), 584.
18. Iannone, A. and Giansanti, D. (2023). Breaking barriers—the intersection of ai and assistive technology in autism care: a narrative review. Journal of Personalized Medicine, 14(1), 41. https://doi.org/10.3390/jpm14010041
19. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
20. Mitchell, T. M., & Mitchell, T. M. (1997). Machine learning (Vol. 1, No. 9). McGraw-Hill.
21. Menzi, N., Çalışkan, E., & Çetin, O. (2012). Öğretmen adaylarının teknoloji yeterliliklerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 2(1), 1-18.
22. Moor, J. (2006). The Dartmouth College artificial intelligence conference: The next fifty years. AI Magazine, 27(4), 87-87.
23. Mustroph, C. and Steinbock, J. (2024). Chatgpt in foreign language education - friend or foe? a quantitative study on pre-service teachers' beliefs. Technology in Language Teaching & Learning, 6(1), 1133. https://doi.org/10.29140/tltl.v6n1.1133
24. Na, K., Heo, Y., & Seo, Y. (2024). Awareness and priority analysis of AI⋅digital competencies of pre-service special education teachers. The Korea Learning Disabilities Association.
25. Ng, D. T. K., Lee, M., Tan, R. J. Y., Hu, X., Downie, J. S., & Chu, S. K. W. (2023). A review of AI teaching and learning from 2000 to 2020. Education and Information Technologies, 28(7), 8445-8501.
26. Newell, A., & Simon, H. A. (1972). Human problem solving (Vol. 104, No. 9). Prentice-Hall.
27. Pedro, F., Subosa, M., Rivas, A., & Valverde, P. (2019). Artificial intelligence in education: Challenges and opportunities for sustainable development. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000366994
28. Russell, S. J., & Norvig, P. (2016). Artificial intelligence: A modern approach. Pearson.
29. Seufert, S., Guggemos, J., & Sailer, M. (2021). Technology-related knowledge, skills, and attitudes of pre- and in-service teachers: The current situation and emerging trends. Computers in Human Behavior, 115, 106552.
30. Şahin, M. C., & Namlı, N. A. (2019). Öğretmen adaylarının eğitimde teknoloji kullanma tutumlarının incelenmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 23(1), 95-112.
31. Tabachnick, B. G., Fidell, L. S. (2021). Using multivariate statistics. Boston, Pearson.
32. Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433-460.
33. Xing, N. (2024). Artificial intelligence to support children with autism. JAPMI, 2*(1), 31-43. https://doi.org/10.60087/vol2iisue1.p43
34. Yılmaz, M., Üredi, L., & Akbaşlı, S. (2015). Sınıf öğretmeni adaylarının bilgisayar yeterlilik düzeylerinin ve eğitimde teknoloji kullanımına yönelik algılarının belirlenmesi. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 1(1), 105-121.
35. Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education–where are the educators?. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(1), 1-27.