Program Yoluyla Dışlama: Türk Eğitim Ekosisteminde Kavramsal Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, H. Richard Milner IV tarafından öğretim ve sınıf içi uygulama odağında geliştirilen program yoluyla dışlama kavramını alanyazında tartışmaya açarak, OECD’nin Eğitim 2030 Ekosistemi yaklaşımı doğrultusunda kavramın Türk eğitim sisteminde ekosistemsel düzeylerde nasıl ele alınabileceğini ortaya koymak ve program çalışmaları için başlangıç niteliğinde bir analiz çerçevesi sunmaktır. Çalışmada kavram, Milner’ın kaçınma, kalıplaştırma, daraltma, çarpıtma ve yasaklama bileşenleri temelinde ele alınmış; makro, ekzo, mezo, mikro ve krono düzeylerde Türkiye bağlamındaki olası yansımaları kamuya açık program ve politika belgeleri, ulusal ve uluslararası raporlar ile ilgili akademik çalışmalardan yararlanılarak tartışılmıştır. Bu doğrultuda, program yoluyla dışlamanın yalnızca sınıf içi öğretmen davranışlarıyla sınırlı olmadığı, program politikaları, merkezi karar süreçleri, öğretmen özerkliği, okul kültürü, sınav ve değerlendirme sistemi, mesleki destek yapıları ve zaman içinde biriken program değişim örüntüleriyle birlikte ele alınması gereken ekosistemsel bir olgu olduğu ortaya konulmuştur. Bu yönüyle çalışma, program yoluyla dışlama kavramını Türk eğitim sistemi bağlamında ele alarak eğitimde temsil, öğrenme fırsatları, program politikaları ve program adaleti tartışmalarını derinleştirebilecek kavramsal bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• program adaleti
• program politikaları
• program yoluyla dışlama
• eğitim ekosistemi
• öğrenme fırsatları

Etik Beyan

Yazarlar, bu çalışmanın insan katılımcılarla veri toplama, deneysel uygulama, gözlem, görüşme veya kişisel veri kullanımını içermeyen kavramsal bir analiz çalışması olduğunu, bu nedenle etik kurul izni gerektirmediğini ve çalışmanın tüm aşamalarında Committee on Publication Ethics (COPE) tarafından belirlenen yayın etiği ilkelerine uygun hareket edildiğini beyan etmektedir.

Curriculum Punishment: A Conceptual Analysis in the Turkish Educational Ecosystem

Öz

The study aims to discuss H. Richard Milner IV’s concept of curriculum punishment, developed in relation to teaching and classroom practice, in the related literature. Drawing on the OECD Education 2030 Ecosystem approach, the study examines the concept in the context of the Turkish education system and proposes an initial analytical framework for curriculum studies. The concept is elaborated through Milner’s tenets of avoiding, scripting, narrowing, distorting, and banning, and considered across macro, exo, meso, micro, and chrono levels through official documents, national and international reports, and research. The study revealed that curriculum punishment is an ecosystemic phenomenon related to curriculum policies, centralized decision-making processes, teacher autonomy, school culture, the assessment and evaluation system, and patterns of curriculum change. In this respect, the study contributes to discussions of representation, learning opportunities, curriculum policy, and curriculum justice by considering curriculum punishment in the context of the Turkish education system.

Anahtar Kelimeler

• curriculum justice
• curriculum policy
• curriculum punishment
• educational ecosystem
• learning opportunities

Etik Beyan

The authors declare that this study is a conceptual analysis that does not involve data collection from human participants, experimental intervention, observation, interviews, or the use of personal data; therefore, it does not require ethics committee approval. The authors also declare that all stages of the study were conducted in accordance with the publication ethics principles established by the Committee on Publication Ethics (COPE).

Kaynakça

1. Akarsu, A. H. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli sosyal bilgiler öğretim programı’nda çokkültürlülük ve temsiller. Yaşadıkça Eğitim, 39(3), 817-840. https://doi.org/10.33308/26674874.2025393989
2. Akpınar, B., Özer, B., Oral, B. ve Köksalan, B. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinin program geliştirme ve felsefi düzlemden analizi. EKEV Akademi Dergisi, 99, 59-73. https://doi.org/10.17753/sosekev.1489135
3. Aktaş Salman, U. (2024, 24 Temmuz). Maarif Modeli’ni öğretmenler nasıl değerlendiriyorlar? Eğitim Reformu Girişimi. https://egitimreformugirisimi.org/uzun-hikaye-maarif-modelini-ogretmenler-nasil-degerlendiriyorlar/
4. Anderson, J. D. (1988). The education of blacks in the south, 1860-1935. University of North Carolina Press.
5. Apaydın, S. (2023). Türkiye’de fen bilimleri dersi öğretim programlarının tarihçesi, gelişimi ve eğilimler (1923-2023) [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
6. Apple, M. W. (1995). Education and power (2nd ed.). Routledge.
7. Apple, M. W. (2019). Ideology and curriculum (4th ed.). Routledge.
8. Ataş, R. ve Bümen, N. T. (2023). Fen bilimleri dersi öğretim programlarında program tasarım ilkeleri açısından bir analiz: 2005, 2013, 2018. Educational Academic Research, 49, 91-107. https://doi.org/10.5152/AUJKKEF.2023.2237100

9. Aykaç, N. ve Çelik, Ö. (2014). Öğretmenlerin ve öğretmen adaylarının eğitim programına ilişkin metaforik algılarının karşılaştırılması. Eğitim ve Bilim, 39(173), 328-340. https://doi.org/10.15390/ES.2014.1283
10. Banks, J. A. (2015). Cultural diversity and education: Foundations, curriculum, and teaching (6th ed.). Routledge.
11. Baysal, H., Yedigöz Kara, Z. ve Bümen, N. T. (2022). Articulation in English language curricula: A systematic analysis from basic education to secondary education. Education and Science, 47(209), 381-412. https://doi.org/10.15390/EB.2022.10735
12. Bernstein, B. (1996). Pedagogy, symbolic control and identity: Theory, research, critique. Taylor and Francis.
13. Bourdieu, P. (1997). The forms of capital. In A. H. Halsey, H. Lauder, P. Brown, & A. S. Wells (Eds.), Education: Culture, economy, and society (pp. 46-58). Oxford University Press.
14. Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development. Harvard University Press.
15. Bronfenbrenner, U. (2005). Making human beings human: Bioecological perspectives on human development. Sage.
16. Bümen, N. T. (2019). Türkiye’de merkeziyetçiliğe karşı özerklik kıskacında eğitim programları: Sorunlar ve öneriler. Kastamonu Education Journal, 27(1), 175-185.
17. Bümen, N. T., Çakar, E. ve Yıldız, D. G. (2014). Türkiye’de öğretim programına bağlılık ve bağlılığı etkileyen etkenler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 14(1), 203-228.
18. Bümen, N. T. ve Nalbantoğlu, U. Y. (2025). Intersecting shadows: Examining the dynamics between formal and shadow curricula in Türkiye. Journal of Curriculum Studies. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/00220272.2025.2560842
19. Connell, R. (1993). Schools and social justice. Our Schools/Our Selves, 4(3), 11-22.
20. Çayır, K. (2014). “Biz” kimiz? Ders kitaplarında kimlik, yurttaşlık, haklar. Türkiye Tarih Vakfı.
21. Deniz, Ü., & Pinar, W. F. (2025). Invoking teacher agency and professional identity through Currere: Insights from within Türkiye’s centralized education system. Journal of Curriculum Studies, 1-29. https://doi.org/10.1080/00220272.2025.2506431
22. Demirören Haber Ajansı. (2026, 11 Mayıs). Bakan Tekin: Milli şuurumuz, milli bilincimiz her daim zinde olmalı. DHA. https://www.dha.com.tr/politika/bakan-tekin-milli-suurumuz-milli-bilincimiz-her-daim-zinde-olmali-2870971
23. Dewey, J. (2001). Democracy and education. Free Press. (Original work published 1916).
24. Diker Coşkun, Y. (2024). 2024 öğretim programları inceleme raporu. Eğitim Reformu Girişimi (ERG). https://egitimreformugirisimi.org/wp-content/uploads/2024/08/2024-Ogretim-Programlari-Inceleme-Raporu.pdf
25. Duncan-Andrade, J. (2016). Note to educators: Hope required when growing roses in concrete. Harvard Education Press.
26. Eisner, E. W. (1994). The educational imagination: On the design and evaluation of school programs (3rd ed.). Macmillan.
27. Eryılmaz Ballı, F. ve Kartal, S. (2020). Eğitimin siyasal işlevi: Sosyal bilgiler ders kitabı örneği. Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), 36-49.
28. Fraser, N. (2009). Scales of justice: Reimagining political space in a globalizing world. Columbia University Press.
29. Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum.
30. Giroux, H. A. (2011). On critical pedagogy. Continuum.
31. İnce, B. (2012). Citizenship education in Turkey: Inclusive or exclusive? Oxford Review of Education, 38(2), 115-131.
32. Ingersoll, R. M. (2003). Who controls teachers’ work? Power and accountability in America’s schools. Harvard University Press.
33. Irvine, J. J. (1990). Black students and school failure. Greenwood Press.
34. Khalil, B. (2018). Teacher autonomy in Turkish lower secondary schools, in relation to English language teaching: A mixed methods study [Doctoral dissertation, The Open University]. https://doi.org/10.21954/ou.ro.0000d11d
35. Korkmaz, H. (2023). Türkiye’de program çalışmalarının dünü, bugünü ve geleceği: Zorluklar ve çıkarımlar. A. S. Saracaloğlu, K. Gündoğdu, R. Akar Vural ve M. Altın (Eds.), XI. Uluslararası Eğitim Programları ve Öğretim Kongresi: Güncel gelişmeler doğrultusunda eğitim programları: Herkes için eğitim: Tam metin bildiri kitabı (pp. 1-27). EPÖDER Yayınları. https://epo-der.org/wp-content/uploads/2024/02/EPOK_2023_Full.pdf
36. Ladson-Billings, G. (2000). Fighting for our lives: Preparing teachers to teach African American students. Journal of Teacher Education, 51(3), 206-214.
37. Lee, C. D. (1995). A culturally based cognitive apprenticeship: Teaching African American high school students skills in literary interpretation. Reading Research Quarterly, 30(4), 608-630.
38. Levin, B. (2008). Curriculum policy and the politics of what should be learned in schools. In M. Connelly, M. F. He, & J. Phillion (Eds.), The SAGE handbook of curriculum and instruction (pp. 7-24). Sage.
39. Mc Cutcheon, G. (2002). Developing the curriculum: Solo and group deliberation. In W. F. Pinar (Ed.), Curriculum: Toward new identities (pp. 113-130). Garland.
40. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2024). TIMSS 2023 Türkiye raporu. Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://odsgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_12/04111224_timss_2023_ rapor_0412.pdf.
41. Millî Eğitim Bakanlığı. (t.y.-a). Türkiye yüzyılı maarif modeli çerçeve yıllık planları: Temel eğitim. https://tymm.meb.gov.tr/taslak-cerceve-planlari
42. Millî Eğitim Bakanlığı. (t.y.-b). Türkiye yüzyılı maarif modeline neden ihtiyaç duyuldu?.https://tymm.meb.gov.tr/surec
43. Milner, H. R., IV. (2025). Curriculum punishment in teaching. Journal of Teacher Education, 76(2), 136-145. https://doi.org/10.1177/00224871241286066
44. Mızıkacı, F. (2025). Eleştirel eğitim programı: Kavramlar ve yaklaşımlar. Eleştirel Pedagoji Dergisi, 78, 41-50.
45. Noguera, P. (2003). City schools and the American dream. Teachers College Press.
46. OECD. (2020). Curriculum (re)design: A series of thematic reports from the OECD Education 2030 project. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/about/projects/edu/education-2040/2-1-curriculum-design/brochure-thematic-reports-on-curriculum-redesign.pdf.
47. OECD. (2024). Education at a glance 2024: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c00cad36-en
48. OECD. (2025). Results from TALIS 2024: Country notes: Türkiye. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/results-from-talis-2024-country-notes_e127f9e2-en/turkiye_754c2c1a-en.html
49. Özaydınlı, B. (2023). Curriculum development in Türkiye from the perspective of curriculum specialists. Education and Science, 48(214), 177-218. https://doi.org/10.15390/EB.2023.11186
50. Özkan, U. B. ve Er, K. O. (2017). Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk on beş yılında ve son on beş yılda eğitim programları alanında yaşanan sorunlar: Karşılaştırmalı bir analiz. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Social Sciences Institute, 9(20), 395-423.
51. Paraskeva, J. M. (2022). The generation of the utopia: Itinerant curriculum theory towards a “futurable future”. Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education, 43(3), 347-366.
52. Petrina, S. (2004). The politics of curriculum and instructional design/theory/form: Critical problems, projects, units, and modules. Interchange, 35(1), 81-126. https://doi.org/10.1023/B:INCH.0000039022.53130.d5
53. Priestley, M., Biesta, G. J. J., & Robinson, S. (2015). Teacher agency: An ecological approach. Bloomsbury Academic.
54. Rüzgar, M. E. ve Bümen, N. T. (2022). Didaktik geleneği ve Türk eğitimine olası yansımaları: Eğitim programları geleneği ile karşılaştırmalı bir çözümleme. E-Kafkas Journal of Educational Research, 9(3), 1213-1244. https://doi.org/10.30900/kafkasegt.1089482
55. Siddle Walker, V. (1996). Their highest potential: An African American school community in the segregated South. University of North Carolina Press.
56. Sleeter, C. E. (2018). Multicultural education past, present, and future: Struggles for dialog and power-sharing. International Journal of Multicultural Education, 20(1), 5-20.
57. Şahin, A. ve Kumral, O. (2013). Öğretmen adaylarının öğretim programına ve program rollerine ilişkin imgeleri. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(14), 19-32.
58. Şen, A. (2019). Vatandaşlık eğitiminde değişiklik ve süreklilikler: 2018 sosyal bilgiler öğretim programı nasıl bir vatandaşlık eğitimi öngörüyor? Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(1), 1-28.
59. Tan-Şişman, G. (2017). Öğretmen yetiştirme lisans programları ders içeriklerinde “eğitim programı” kavramı. İlköğretim Online, 16(3), 1301-1315.
60. Tan-Şişman, G. (2021). Acquisition of the curriculum development knowledge in pre-service teacher education. Pegem Journal of Education and Instruction, 11(1), 355-400. https://doi.org/10.14527/pegegog.2021.010
61. Tan-Şişman, G. (2022). Öğretmenlerin öğretim programına yönelik görüşleri ve deneyimleri. In The Ninth International Congress on Curriculum and Instruction (pp. 92-104). https://icci-epok.ege.edu.tr/files/icci-epok/icerik/Icci_Epok_2021_Proceedings.pdf#page=94
62. Tan-Şişman, G. (2024). Öğretim programı okuryazarlığı öğretmen rehber kitabı. Türkiye Eğitim Dergisi, 9(1), 184-196.
63. TEDMEM. (2024). PISA 2022 Türkiye için neler söylüyor? (TEDMEM Analiz Dizisi 10). Türk Eğitim Derneği Yayınları.
64. TEDMEM. (2025). YKS 2025’e ilk bakış. Türk Eğitim Derneği Yayınları. https://tedmem.org/storage/writes/July2025/06mTnuFjCbPl7Gd1lBdX.pdf
65. Tillman, L. C. (2004). (Un)intended consequences? The impact of the Brown V. Board of Education decision on the employment status of Black educators. Education and Urban Society, 36(3), 280-303.
66. TRT Haber. (2026, 14 Mayıs). MEB’den eğitimde “milli şuur” dönemi. https://www.trthaber.com/haber/gundem/mebden-egitimde-milli-suur-donemi-945033.html
67. Ünver, G. (2021). Program çalışmaları için öğretmen eğitimi. Öğretmen Eğitimi ve Öğretim, 2(2), 30-55. https://doi.org/10.55661/jnate.952088
68. Varış, F. (1969). Eğitimde program araştırmaları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2(1), 23-32. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000256
69. Varış, F. (1989). Millî eğitimde birkaç kritik sorun. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 22(1), 1-6. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000873
70. Varol Şanlı, Ş., & Tan Şişman, G. (2025). Altıncı sınıf İngilizce dersi öğretim programına ilişkin paydaş görüşleri. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(1), 90-113. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1393191
71. Wermke, W., Olason Rick, S., & Salokangas, M. (2019). Decision-making and control: Perceived autonomy of teachers in Germany and Sweden. Journal of Curriculum Studies, 51(3), 306-325. https://doi.org/10.1080/00220272.2018.1482960
72. Yar Yıldırım, V. (2018). Okul yöneticilerinin program okuryazarlıklarına yönelik bir hizmet içi eğitim programının geliştirilmesi ve değerlendirilmesi [Doktora tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
73. Yazıcılar, Ü. (2016). Öğretmenlerin matematik dersi öğretim programını uyarlama sürecinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
74. Yorulmaz, Y. İ. ve Çolak, İ. (2023). Exploring teacher autonomy through teachers’ perspectives: A qualitative case study. Research on Education and Psychology, 7(Special Issue 2), 537-556. https://doi.org/10.54535/rep.1360698
75. Yüceer-Öztürk, Y., & Tan-Şişman, G. (2025). Pre-service English teachers’ readiness for the English language curriculum: How competent are they? Asian-Pacific Journal of Second and Foreign Language Education, 10, Article 61. https://doi.org/10.1186/s40862-025-00368-3