Rızāeddīn Remzī er-Rifā‘ī’s Translation of Risāletü’l-ahadiyye

Öz

In Sufi thought, the theory of absolute oneness (wahdat al-mutlaqa) interprets the reality of existence as a pure unity, rejecting categorical hierarchies. This theory is centered on the fundamental principle, "He who knows himself knows his Lord." This study examines Risâle-i Ma’rifetü’n-Nefs, a Turkish translation by the late Ottoman Rifa’i sheikh Ahmed Rızâeddîn Remzî of Awhad al-Dîn al-Balyânî’s Arabic treatise, Risâlat al-Ahadiyya. The primary objective is to introduce the unique manuscript of this work to the scientific community and to reveal the manifestations of absolute oneness within the late Ottoman intellectual landscape. By analyzing the text’s authorship, Balyânî’s metaphysical framework, and Remzî’s biography, the research concludes that the translator possessed a profound mastery of the Sufi tradition. Remzî remained faithful to the original content while successfully transmitting the spiritual essence of absolute oneness into late Ottoman intellectual life.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Awḥad al-Dīn al-Balyānī
• Waḥdat-i muṭlaqa
• Risālatü’l−Aḥadiyya
• Aḥmad Rıżā’eddīn Remzī

Rızâeddîn Remzî er-Rifâî’nin Risâletü’l-ahadiyye Tercümesi

Öz

Tasavvuf düşüncesinde vahdet-i mutlaka (mutlak birlik) teorisi, varlığın hakikatini kategorik mertebelere ayırmaksızın salt bir birlik üzerinden ele alır. Sufî düşünüşün bilgi ve varlık yorumunun referans noktalarından birini teşkil eden “Nefsini bilen Rabbini bilir” ilkesi bu teorinin merkezinde yer alır. Bu çalışma, mezkûr teorinin İbn Seb’în ve Şüşterî’den sonraki en önemli temsilcisi olan Evhadüddîn-i Belyânî’ye ait Arapça Risâletü’l-ahadiyye’nin, Osmanlı son dönem Rifâî şeyhlerinden Ahmed Rızâeddîn Remzî tarafından Risâle-i Ma’rifetü’n-Nefs adıyla yapılan Türkçe tercümesini konu edinmektedir. Araştırmanın temel amacı, literatürde müstakil bir çalışmaya konu olmamış eserin tek yazma nüshasını bilim dünyasına kazandırmak ve vahdet-i mutlaka düşüncesinin Osmanlı sahasındaki yansımalarından birini gün yüzüne çıkarmaktır. Metnin aidiyet tartışmaları, Belyânî’nin mutlak birlik teorisi, mütercim Ahmed Remzî’nin biyografisi ve tercümenin çeviri yazısı ile sınırlı tutulan bu çalışmada mütercimin metafizik tasavvuf geleneğine olan hâkim olduğu ve vahdet-i mutlaka neşvesini geç dönem Osmanlı irfan hayatına taşırken metnin özgün içeriğine büyük ölçüde sadık kaldığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Evhadüdiddîn-i Belyânî
• Vahdet-i mutlaka
• Risâletü’l-ahadiyye
• Ahmed Rızâeddîn Remzî

Kaynakça

1. Alkan, Ercan. “Evhadüdîn-i Belyânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-1: 426-428. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
2. Balyani, Awhad Din. Épître sur l’Unicité absolue. çev. Michel Chodkiewicz. Paris: Les Deux Océans, 1982.
3. Belyânî, Abdullah b. Mes‘ûd. Kitâbu’l-Vahdeti’l-Mutlaka: Mutlak Birlik: Nefsini Bilen Rabbini Bilir. çev. ve haz. Ali Vasif Kurt. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
4. Büyükkaya Yeşiltaş, Hande. “Rızaeddin Remzî er-Rıfâî’nin Kasîde-i Ferîde Şerhi”. III. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi: TUDOK 2010. 2/987-996. İstanbul: 2012.
5. Câmî, Abdurrahman. Nefahâtü’l-Üns: Evliyâ Menkıbeleri. çev. Lâmiî Çelebi. İstanbul: Marifet Yayınları, 2001.
6. Chittick, William C. Tasavvuf: Kısa Bir Giriş. çev. Turan Koç. İstanbul: İz Yayınları, 2003.
7. Demirel, Şener. “Şeyh Rızaeddin Remzî er-Rifaî'nin Tasavvuf Dergisi'ndeki Mesnevi Şerhi”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 6/14 (2005): 591-629. https://doi.org/10.70951/tasavvufdergisi.1577081
8. Demirli, Ekrem. Esmâ-i Hüsnâ: Allah’ı İsimleriyle Tanımak. İstanbul: Fikriyat Yayınları, 2024.

9. Demirli, Ekrem. Füsûsu’l-Hikem Şerhi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006.
10. Demirli, Ekrem. “İbnü’l-Arabî’de Kadın Meselesinin Epistemik Çerçevesi: Yetkinleşme Bireyselleşmenin Zemini Olarak Kadın ve Erkek İlişkisi”. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi 10/2 (2024): 383-442. https://doi.org/10.21798/kadem.2024.158
11. el-Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-hafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1932.
12. el-Askalânî, İbn Hacer. Fethü’l-Bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mârife, 1959.
13. el-Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr-Dâru’l-Yemâme, 1993.
14. el-Hallâc, Hüseyin b. Mansûr. Kitâbu’t-Tavâsîn. nşr. Louis Massignon. Paris: Librairie Paul Geuthner, 1913.
15. el-Irâkî, Zeynüddîn. Tahrîcü ehâdîsi’l-İhyâ. 6 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsıme, 1987.
16. el-Kâşî, İzzeddin. Misbâhu’l-Hidâye ve Miftâhu’l-Kifâye: Tasavvufun Ana Esasları. çev. Hakkı Uygur. İstanbul: Kurtuba Yayınları, 2010.
17. el-Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
18. el-Münâvî, Muhammed Abdürraûf. Feyzü’l-Kadîr Şerhu’l-Câmi’i’s-Sağîr. 6 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’t-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, 1937.
19. Ervâdî, Ahmed b. Sülayman. Risale-i Ahadiyye Şerhi: Mir’atül-İrfan ve Lübbüh. çev. Ahmet Avni Konuk. haz. Fatih Yıldız. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2022.
20. Erzincânî, Muhammed Sâdık. Risâle-i Ma’rifetü’n-Nefs: Nefs Bilgisi. haz. Aytekin Yıldız. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2014.
21. es-Sehâvî, Şemseddîn. el-Makâsıdü’l-hasene fî beyâni kesîrin mine’l-ehâdîsi’l-müştehire ale’l-elsine. thk. Muhammed Osmân el-Hişt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1985.
22. es-Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma‘ fî Târîhi’t-Tasavvufi’l-İslâmî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2016.
23. es-Süyûtî, Celâleddîn. ed-Dürerü’l-müntesire fi’l-ehâdîsi’l-müştehire. thk. Muhammed b. Lütfî es-Sabbâğ. Riyad: İmâdetü Şuûni’l-Mektebât, 2010.
24. ez-Zerkeşî, Bedreddîn. et-Tezkire fi’l-ehâdîsi’l-müştehire. thk. Mustafa Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
25. Filibeli, Ahmed Hilmi. Hikmet Yazıları. haz. Ahmet Koçak. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
26. Haccâc, Müslim b. Sahîhu Müslim. Kahire: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1955.
27. Hemedânî, Aynülkudât. Temhîdât. çev. Halil Baltacı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
28. İbn Melek. Şerhu mesâbîhi’s-sünne li’l-İmâm Beğavî. 6 Cilt. Kuveyt: İdâratü’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 2012.
29. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. Ahadiyyet Risâlesi. çev. Hüseyin Şemsi Ergüneş. haz. Ercan Alkan. İstanbul: İlk Harf Yayınları, 2012.
30. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. Mir’âtü’l-irfân şerhu risâleti men arafe nefsehu fekad arafe rabbehu. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2015.
31. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. “Fî ma’nâ kavlihî sallallahu aleyhi ve sellem: men arafe nefsehu fekad arafe rabbehu”. er-Risâletü’l-Vücûdiyye içinde. thk. Âsım İbrahim Keyyâlî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
32. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. Tevhid Risalesi: Nefsini Bilen Rabbini Bilir. çev. M. Es’ad Erbîlî. haz. Ercan Alkan. İstanbul: Hayy Kitap, 2011.
33. İbnü’l-Cevzî, Ebû’l-Ferec. Saydü’l-Hâtır. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2004.
34. Kılıç, Mahmud Erol. “Muhyiddin İbnü’l-Arabî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/513-522. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
35. Kılıç, Mahmud Erol. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Düşüncesine Giriş. İstanbul: Sûfî Kitap, 2010.
36. Koç, Mustafa. Revnakoğlu’nun İstanbul’u: İstanbul’un İç Tarihi Fatih. 4 Cilt. İstanbul: Fatih Belediyesi Yayınları, 2021.
37. Köseoğlu, Mehmed Akif. Suriçi İstanbul’un Tekkeleri ve Son Şeyhleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
38. Mısrî, Niyâzî-i. Mevâidü’l-İrfân: İrfan Sofraları. çev. Soner Eraslan. İstanbul: Fikriyat Yayınları, 2023.
39. Övüç, Erkan. Üsküdar Tekkeleri Örneğinde Devlet Tekke İlişkileri. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022. https://doi.org/10.17518/canakkalearastirmalari.1623549
40. Özel, Ahmet Murat. “Vahdet-i Mutlaka Ekolü”. İslam Düşüncesinde Teoriler: Metafizik I-III. ed. Ömer Türker. 1/192-211. İstanbul: Ketebe, 2021.
41. Râsim Efendi, Seyyid Mustafa. Istılâhât-ı İnsân-ı Kâmil: Tasavvuf Sözlüğü. haz. İhsan Kara. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
42. Tanman, M. Baha. Üsküdar Rifâî Âsitânesi. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2023.
43. Uludağ, Süleyman. “Ma’rifet-i Nefs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/218-219. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
44. Yahya, Osman. Histoire et classification de l’oeuvre d’Ibn Arabi. Damas: Institut Français de Damas, 1964.
45. Yıldırım, Ahmet. Tasavvufun Temel Öğretilerinin Hadislerdeki Dayanakları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2009.
46. Yıldırım, Yusuf. “Şeyh Rızâeddîn Remzî ve Şerh-i Rumûzât-ı Câmî’si”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/23 (2023): 121-157. https://doi.org/10.51553/bozifder.1261296
47. Yıldız, Fatih. “Giriş”. Risâle-i Ahadiyye Şerhi: Ahmed b. Süleyman el-Erevâdî’nin Mir’âtü’l-İrfân ve Lübbüh İsimli Şerhi ve Ahmed Avni Konuk Tarafından Yapılan Tercümesi. haz. Fatih Yıldız. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2022. https://doi.org/10.51575/atebe.924646