Meâl Hazırlamada Yeni Bir Yöntem Arayışı: Tematik ve Aşamalı Meâl

Öz

Meâl, Kur’an’ın muhtevasının başka bir dile aktarılması sürecidir. Meâl hazırlamada tercih edilen yöntem, Kur’an muhtevasının okuyucu tarafından doğru ve kolay anlaşılmasında belirleyicidir. Bu çalışmada Kur’an içeriğini belirli başlıklar etrafında tematik biçimde düzenleyen ve okuyucuyu aşamalı bir okumaya yönlendiren yeni bir meâl yönteminden bahsedilmektedir. Yöntem, Türkçe meâl çalışmalarıyla sınırlandırılmış olup tüm âyetleri kapsamaktadır. Yöntemin tematik yönü, Gazzâlî’nin Kur’an tasnifinden esinlenmiştir. Çalışmanın amacı, meâl zemininde Kur’an muhtevasını doğru ve daha kolay anlaşılır biçimde sunmaya yönelik yeni bir yöntem ortaya koymaktır. Bu yönüyle Kur’an’ın muhtevasını daha sistematik ve bilinçli bir şekilde sunması açısından bahsedilen yöntemle hazırlanan tematik ve aşamalı meâlin; Mushaf tertibine göre ortaya konan, nüzûl sırasını takip eden ve Kur’an fihristi niteliğinde konusal bir düzenlemeye dayanan meâllerin yanında meâl hazırlamada yeni bir yöntem olabileceği tespit edilmiştir. Temel başlıklar altında toplanan âyet çevirilerinin daha kolay anlaşılmaya müsait olduğu, içeriklerin öncelik ve seviye esasına göre kademeli olarak sunulmasının ise hedef okuyucunun anlama derinliğini artırabileceği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Âyetlerin Tasnifi
• Gazzâlî
• Cevâhirü’l-Kur’ân
• Tematik Meâl
• Aşamalı Meâl

An Search for a New Method in Translation of the Qur’an: Thematic and Gradual Translation

Öz

Meāl is the process of rendering the content of the Qur’ān into another language. The method preferred in producing a meāl is decisive in shaping the reader’s ability to understand the Qur’ānic content accurately and with ease. This study discusses a new meāl method that organizes the content of the Qur’ān thematically around specific headings and guides the reader toward a gradual mode of reading. The method is limited to Turkish meāl studies and encompasses all verses of the Qur’ān. Its thematic dimension is inspired by al-Ghazālī’s classification of the Qur’ān. The aim of the study is to propose a new method for presenting the content of the Qur’ān in a more accurate and easily comprehensible manner within the framework of Qur’ānic translation. In this respect, it has been determined that the thematic and graduated translation produced through the aforementioned method may constitute a new approach to Qur’ānic translation, alongside translations arranged according to the Mushaf order, those following the chronological order of revelation, and those based on a thematic arrangement functioning as a Qur’ānic index, insofar as it presents the content of the Qur’ān in a more systematic and deliberate manner. It has further been concluded that verse translations grouped under main headings are more amenable to comprehension, and that the gradual presentation of content according to priority and level may enhance the target reader’s depth of understanding.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Classification of Verses
• al-Ghazzālī
• Jawāhir al-Qurʼān
• Thematic Translation
• Gradual Translation

Kaynakça

1. Abay, Muhammet. “Türkçedeki Kur’an Meâllerinin Tarihi ve Kronolojik Bibliyografyası”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 19 (01 Eylül 2012), 231-301. https://izlik.org/JA29HU27AU
2. Aydar, Hidayet. “Türklerde Kur’an Çalışmaları”, Journal of Istanbul University Faculty of Theology 1 (16 Nisan 2012), 159-235. https://izlik.org/JA59YE93BX
3. Âyet ve Hadislerle Açıklamalı Kur’an-ı Kerim Meâli, çev. Mehmet Yaşar Kandemir-Halit Zevalsiz-Ümit Şimşek. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 4. Basım, 2015.
4. Âyetlerin İniş Sırasına Göre Kur’an Çevirisi, çev. Abdurrahman Abdullahoğlu. İstanbul: Ozan Yayıncılık, 3. Basım, 2025.
5. Baysan, Elanur. “Kelimede Gerçekleşen Harf Haziflerinin Kur’an-ı Kerîm’deki Edebî Boyutu ve Meâllere Yansımaması”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/701-716. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
6. Bilmen, Ömer Nasuhi, Kur’an-ı Kerim Türkçe Meâli, sad. Sadreddin Gümüş-Yakup Çiçek-Muhsin Demirci. İstanbul: İpek Yayın Dağıtım, 2002.
7. Civelek, Yakup. “Arapça Düşünüp Türkçe Yazmak Kur’an Meâllerinde Dilsel ve Kültürel Aktarım Sorunları Üzerine Bir İnceleme”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/173-234. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
8. Cündioğlu, Dücane. “Matbû Türkçe Kur’an Çevirileri ve Kur’an Çevirilerinde Yöntem Sorunu”, 2. Kur’an Sempozyumu, haz. Mehmet Akif Ersin vd. 157-237. Ankara: Bilgi Vakfı Yayınları, 1996.

9. Çalışkan, İsmail. “Kur’an Meâlleri Sorunlar, Çözüm Önerileri Konulu İlmi Toplantı Hakkındaki Değerlendirmeler”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri II (Meâllerde Metodolojik Sorunlar). ed. Murat Serdar vd. 703-716. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
10. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Cevâhiru’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2019.
11. Gürbüz, Bilal–Yılmaz, Hasan. “Dini Kavramların Çeviri Sorunu: Usul ve Üslûp Bakımından Kur’an’da Cihad Kavramının Çevirisi”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/91-114. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
12. İniş Sırası ve Sebepleri ile Kur’an-ı Kerim Tercümesi, çev. Niyazi Kahveci. İstanbul: Doğu Kitabevi, 2023.
13. Kara, Ömer. “Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri II (Meâllerde Metodolojik Sorunlar Sempozyumu, 11-13 Ekim 2024)”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslup Açısından Meâller), ed. Cahit Karaalp vd. 2/550-561. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
14. Karaalp, Cahit. “Meâllerde Tefsirlerden Yararlanma/ma Sorunu”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/505-526. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
15. Karaca, Abdullah. “Çağdaş Dönemde Kur’an Muhtevasına Yönelik Çalışma Türleri Hakkında Bir İnceleme”, Bitlis İslamiyat Dergisi 3/1 (Haziran 2021), 33-56. https://izlik.org/JA35FF94TA
16. Karagöz, İsmail. “Umum-Husus Bağlamında Âhirette Şefaat, Dostluk ve Yardımla İlgili Âyetlerin Türkçe’ye Çeviri Sorunu”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/393-416. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
17. Koçyiğit, Hikmet. “Günümüz Türkçe Kur’an Meâlleri Üzerine Bir Tasnif Denemesi”, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi/Darulfunun İlahiyat 37 (2017), 79-121.
18. Konularına Göre Kur’an (Sistematik Kur’an Fihristi), çev. Ömer Özsoy-İlhami Güler. Ankara: Fecr Yayınevi, 1996.
19. Konularına Göre Kur’an-ı Kerim Meâli (Kur’an Bize Ne diyor?), çev. Ali Rıza (Hikmet) Taşkın. İstanbul: Madve Yayınları, 1997.
20. Konularına Göre Kuran Çevirisi, çev. Ömer Dumlu. İstanbul: Ozan Yayıncılık, 2008.
21. Konularına Göre Kur’an-ı Kerim Âyetleri, çev. Sıtkı Gülle. İstanbul: Huzur Yayın Dağıtım, 2004.
22. Kur’an Aydınlığı: Kronolojik Kur’an Meâli, çev. Tuncer Namlı. Ankara: Fecr Yayınları, 4. Basım, 2018.
23. Kur’an-ı Kerim Meâli: Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri, çev. Mustafa Öztürk. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2014.
24. Kur’an-ı Kerim ve Yüce Meâli, çev. Süleyman Ateş. İstanbul: Hayat Yayınları, 2017.
25. Kur’an-ı Kerim ve Nüzûl Sebepli Türkçe Meâli, çev. Ahmet Ağırakça-Beşir Eryarsoy. İstanbul: Fikir Yayınları, 1987.
26. Kur’an-ı Kerim’in Mevzularına Göre Tasnifli ve Şerhli Türkçesi, çev. Ömer Fevzi Mardin. İstanbul: İlahiyyat Kültür Te’lifleri Basım ve Yayım Derneği, Yelken Matbaası, 1976.
27. Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Anlamı Meâl ve Sözlük, çev. Ali Bulaç. İstanbul: Çıra Yayınları, 2014.
28. Kur’an-ı Kerim Meâli (Türkçe Çeviri), çev. Yaşar Nuri Öztürk. İstanbul: Yeni Boyut, 2016.
29. Kur’an-ı Kerim ve Kelime Meâli, çev. Medine Balcı. İstanbul: Ebrar Yayınları, 1991.
30. Kur'an Meâli, çev. Yusuf Işıcık. Konya: Konya İlahiyat Derneği Yayınları, 2. Basım, 2010.
31. Kur’an-ı Kerim-Manzum Meâl, çev. Bedri Noyan Dedebaba. İstanbul: Ardıç Yayınları, 2007.
32. Narol, Süleyman. “Kur’an’daki Allah’ın Zatına Dair Nitelemelerin Türkçeye Çevirisi Sorunsalı (Ekramu ve Ehvenu Kelimeleri Özelinde)”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/141-152. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
33. Nüzûl Sırasına Göre Necm Necm Kur’an’ın Türkçe Meâli, çev. Hakkı Yılmaz. İstanbul: İşaret Yayınları, 2011.
34. Nüzûl Sırasına Göre Kur’an-ı Kerim (Maksadı ve Yorumu), çev. Mustafa Çevik. İstanbul: Yüzleşme Yayınları, 2017.
35. Öz, Ahmet. “Meâllerde Türkçe İfade Problemi”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/234-252. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
36. Özkan, Mustafa. “Eski Anadolu Türkçesi Döneminde Ortaya Konan Kuran Tercümeleri Üzerine”, Journal of Turkish Language and Literature 39 (31 Aralık 2010), 115-159. https://izlik.org/JA27PW63DU
37. Öztürk, Mustafa. “Türkçedeki Telif/Tercüme Meâllerinin Tanıtılması”, Kur’an’ın Anlaşılmasına Doğru: Tefsir ve Toplum, ed. Murat Sülün. 149-201. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2011.
38. Râcihî, Abdulgani Avad. Dirâsâtu Müteşâbih’n-Nazm fî Kasasi’l-Kur’âni’l-Kerîm: Mukâranâtün ve Tahlîl. Birleşik Arap Emirlikleri: el-Hukemâ li’n-Neşr, 2023.
39. Saylık, Sabahat. “Günümüz Kur’an Meâllerinde Bazı Yöntem Sorunları”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/527-540. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
40. Sıcak, Ahmet Sait. “Kur’an’da E-B-V أ-ب-و)) ve V-L-D (و-ل-د) Kök Anlamlarının Meâllere Yansıtılma(ma)sı Üzerine Bir Değerlendirme”. Kur’an Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri III (Usûl ve Üslûp Açısından Meâller). ed. Cahit Karaalp vd. 1/115-140. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
41. Son Çağrı Kur’an, çev. Salih Akdemir. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2009.
42. Şahin, İskender. “Cevahiru’l-Kur’ân Ekseninde Gazzâlî’nin Kur’an’ı İşarî Okuma Yöntemine Bir Bakış”, Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 6 (2018), 243-261. https://izlik.org/JA78GL37UC
43. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili, thk. Asım Cüneyd Köksal-Murat Kaya. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2023.
44. Yetkin, Vedat. “Türkiye’de Kur’an Meâlleri Üzerine Yapılan Akademik Çalışmaların Bibliyografyası”. Safranbolu İlahiyat Araştırmaları II. ed. Doğan Delil Gültekin. 219-268. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
45. Yılmaz, Hasan. Kur’an ve Muhtevası: Tematik ve Sistematik Bir İnceleme. Ankara: Fecr Yayınları, 2008.