Etiquette and Rituals in 15th-Century Anatolian Taṣawwuf: A Ṭarīḳat-nāme Attributed to Ḥādjdjī Bayrām-i Walī

Öz

This study aims to introduce to the academic community a manuscript of a Ṭarīḳat-nāme attributed to Ḥādjdjī Bayrām-i Walī, which serves as a primary source in the systematization process of the internal dynamics of the Bayrāmiyya order and, to the best of our knowledge, remains unpublished in the relevant literature. The primary motivation of this research is the necessity of translating such texts, which shed light on the foundational principles of early Anatolian taṣawwuf, into modern Turkish to ensure their accessibility to contemporary readers, alongside the need to foster a better understanding of the ṣūfī tho-ught of that era. In this research, a transcription and content analysis were conducted on the text, which exhibits the characteristics of Old Anatolian Turkish and is located in the Süleymaniye Library Manuscript Donations Collection (03035-001, fols. 1b-10a). It has been determined that the work addresses the murshid-murīd (master-disciple) relationship and lodge (takka) etiquette through an approach to taṣawwuf centered on the Ḳurʾān and Sunna, substantiating its themes with verses and ḥadīths. Consequently, it is concluded that this plainly written text is an original source reflecting the hierarchical structure of the Bayrāmiyya order, thereby making a significant contribution to the Turkish Ṭarīḳat-nāme literature.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Taṣawwuf
• Ṭarīḳat-nāme
• Bayrāmiyya
• Ḥādjdjī Bayrām Walī.

Etik Beyan

The Gemini 3 Flash model was utilized for restructuring of sentence patterns, and the creation of tables.

15. Yüzyıl Anadolu Tasavvufunda Âdâb ve Erkân: Hacı Bayrâm-ı Velî’ye Atfedilen Bir Tarîkatnâme

Öz

Bu çalışma, Bayrâmiyye tarîkatinin iç dinamiklerinin sistemli hâle gelme sürecinde birincil kaynak niteliği taşıyan ve araştırmalarımıza göre literatürde henüz neşri bulunmayan Hacı Bayrâm-ı Velî’ye atfedilen bir tarîkatnâme nüshasını bilim dünyasına kazandırmayı amaçlamaktadır. Çalışmanın hareket noktasını, erken dönem Anadolu tasavvufunun usul ve esaslarına ışık tutan bu tür metinlerin günümüz okuyucusu tarafından anlaşılabilmesi için güncel Türkçeye aktarılma gerekliliği ve dönemin tasavvufi anlayışının günümüzde daha iyi kavranması ihtiyacı oluşturmaktadır. Araştırmada, Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar Koleksiyonu (03035-001, 1b-10a) içinde yer alan Eski Anadolu Türkçesi özellikli metnin çeviriyazısı ve muhteva analizi yapılmıştır. Eserin; mürşid-mürid münasebeti ve tekke adabını ayet ve hadislerle temellendirerek Kur'an ve Sünnet eksenli bir tasavvuf anlayışıyla ele aldığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, sade bir Türkçe ile kaleme alınan metnin, Bayrâmiyye’nin hiyerarşik yapısını yansıtan özgün bir kaynak olduğu ve Türk tarîkatnâme literatürüne önemli bir katkı sunduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslâm Edebiyatı
• Tasavvuf
• Tarîkatnâme
• Bayrâmiyye
• Hacı Bayrâm-ı Velî

Etik Beyan

Cümle yapılarının düzenlenmesi ve tablo oluşturma süreçlerinde Gemini 3 Flash modeli kullanılmıştır.

Kaynakça

1. Abanoz, Süleyman. “Ziyaret Dindarlığı Üzerine Psikososyolojik Bir Araştırma: Hacı Bayram-ı Veli Örneği”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/1 (15 Haziran 2023), 20-39. https://doi.org/10.52637/kiid.1239566
2. Aksoy, Ömer Asım - Dilçin, Dehri. Tarama Sözlüğü: XIII. Yüzyıldan Beri Türkiye Türkçesiyle Yazılmış Kitaplardan Toplanan Tanıklarıyla. 8 Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009.
3. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2020.
4. Azamat, Nihat. “Hacı Bayrâm-ı Velî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/422-447. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
5. Baş, Emrah. Himmetiyye’nin Âdâb ve Erkânı. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
6. Bayramoğlu, Fuat. Hacı Bayram-ı Veli: Yaşamı, Soyu, Vakfı. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 1989.
7. Bayramoğlu, Fuat - Azamat, Nihat. “Bayramiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/269-273. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1993.

9. Bul, Ayşenur. Abdullah Ferdî’nin Nazmü’l-leâlî ve Kenzü’l-meânî Adlı Mesnevisi. İstanbul: Marma-ra Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
10. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ağaç Kitabevi Yayınları, 2009.
11. Çelik, İsa. “Tasavvufi Bir Kavram Olarak Fakr”. EKEV AKADEMİ DERGİSİ 3/2 (2001), 191-206.
12. Develi, Hayati. “Eski Türkiye Türkçesi Ağızlarının Sınıflandırılmasında Morfolojik Esaslar”. Türkbilig 4 (01 Haziran 2002), 117-124. https://izlik.org/JA48FP69FP
13. Dilçin, Cem. Yeni Tarama Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 5. Basım, 2023.
14. Eraslan, Kemal. “YESEVİ’NİN FAKR-NAME’Sİ”. Journal of Turkish Language and Literature 22 (31 Temmuz 2012), 45-120. https://izlik.org/JA77RM68FX
15. Göktaş, Vahit (ed.). III. Uluslararası Hacı Bayram-ı Veli Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2018.
16. Göktaş, Vahit - Harun Alkan (ed.). Hacı Bayram-ı Velî / IV. Uluslararası Hacı Bayram-ı Velî Sempozyumu. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2019.
17. Göktaş, Vahit - Harun Alkan (ed.). VI. Uluslararası Hacı Bayram-ı Veli Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Ankara: Kalem Neşriyat, 1. Basım, 2022.
18. Gülsevin, Gürer. Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.
19. Gürer, Banu. “Hacı Bayram-ı Veli’nin Öğretisinde Din Eğitimi Açısından Öne Çıkan Değerler”. Talim 6/2 (Aralık 2022), 217-234. https://izlik.org/JA72MH48UP
20. Hacı Bayram-ı Velî. Tarîkatnâme. İstanbul: İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar Koleksiyonu, 346711, 1b-10a.
21. Hacı Bayrâm-ı Velî. Tarîkatnâme. İstanbul: İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 346711, 1b-10a.
22. Hamarat Yardımcı, Zehra. “Bayramî-Şemsî tarikatı menakıpnamelerinde değer aktarımı”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi Ö14 (2024), 737-755. https://doi.org/10.29000/rumelide.1454571
23. Hazînî. Cevâhîrü’l-Ebrâr min Emvâc-ı Bihâr. haz. Cihan Okuyucu - Mücahit Kaçar. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2014.
24. Hucvirî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-mahcûb. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1996.
25. Işık, Cemal. “Hacı Bayram-ı Veli Tarîkatnâmesi’nin Dil ve Belâgat Açısından Değer-lendirilmesi”. Uluslararası Hacı Bayram-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı 2. ed. Ahmet Cahid Haksever. 479-492. Ankara: Kalem Eğitim Kültür Akademi Derneği, 2016.
26. İbn Teymiyye. Ehâdîsü’l-Kısâs. haz. Muhammed b. Lütfî es-Sabbâğ. Beyrut: Mektebü’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1988.
27. Kaplan, Doğan. Alevî-Bektâşî Klasikleri-Erkânnâme 1. Ankara: TDV Yayınları, 2014.
28. Kârî, Molla Ali. Mirkâtü’l-Mefâtîh, Mişkatü’l-Mesâbîh şerhi. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2002.
29. Kaval, Musa. “Hacı Bayram Veli’nin Şiirlerinde İnsanın İkilemi”. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi 52 (30 Aralık 2023), 61-90. https://doi.org//tasavvufdergisi.1368863
30. Kızıler, Hamdi. “Bayramiyye Tarikatı’nın Ortaya Çıkışı Bağlamında Bayramîlik-Halvetîlik İlişkisi”. Uluslararası Hacı Bayram-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı 1. 609-619. Ankara: Kalem Eğitim Kültür Akademi Derneği, 2016.
31. Köylü, Erdoğan. “Hacı Bayrâm Veli Literatürü”. II. Uluslararası Hacı Bayram-ı Veli Sempozyu-mu Bildiriler Kitabı 1. ed. Ahmet Cahid Haksever. 93-126. Ankara: Kalem Eğitim Kültür Akademi Derneği, 2017.
32. Lami’î Çelebi. Nefehâtü’l-Üns Min Hadarati’l-Kuds. İstanbul: Marifet Yayınları, 1993.
33. Mecdî Mehmed Efendi. Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik. haz. Bilal Alpaydın - Fatih Odunkıran. 2 Cilt. İs-tanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2022.
34. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
35. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. Sünen-i Nesâî. ed. Hasan Muhammed el-Mesûdî vd. Kahire: Mektebetu’t-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, 1. Basım, 1930.
36. Osman Şems Efendi. Âdâbu’l-Mürîd fi-Sohbeti’l-Murâd. haz. Selami Şimşek. İstanbul: Buhara Yayınları, 2016.
37. Öngören, Reşat. “Tarikat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/95-105. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
38. Sami, Şemseddin. Kamus-ı Türkî. haz. Paşa Yavuzarslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
39. Sarı Abdullah Efendi. Semerâtü’l-Fuâd fi’l-Mebdei ve’l-Meâd. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1288.
40. Süer, Fatih Ramazan. Türk İslâm Edebiyatında Türler. 2 Cilt. İstanbul: Kesit Yayınları, 1. Basım, 2025.
41. Şimşek, Selami. Tasavvuf Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Litera Yayıncılık, 1. Basım, 2017.
42. Tapsız, Meliha. Bolulu Himmet Divan Manzum Tarikatname Âdâb-ı Hurde-i Tarikat. Ankara: An-kara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
43. Taşkır, Abdullah. Türk İslâm Edebiyatında Tarîkatnâme Geleneği ve Kenz’ül-Esrâr. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 1. Basım, 2025.
44. Tebrîzî, Hatîb. Mişkâtü’l-Mesâbîh. ed. Muhammed Nasiruddîn el-Albânî. Beyrut: Mektebü’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1985.
45. Timurtaş, Faruk Kadri. “Küçük Eski Anadolu Türkçesi Grameri”. Journal of Turkology 18 (21 Aralık 2010), 331-368. https://doi.org/10.18345/tm.05547
46. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünen-i Tirmîzî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslamiyye, 1. Basım, 1996. Uludağ, Süleyman. “Âdâbü’l-Mürîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/336. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
47. Uludağ, Süleyman. “Fakr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/132-134. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
48. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2. Basım, 2012.
49. Yusuf Sünbül Sinan. Kitab-ı Tarikatname. haz. Burhan Baran. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2022.
50. I. Hacı Bayram-ı Veli Sempozyumu Bildirileri (8-9 Mart 1990). Ankara: Ankara Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, 1990.