Sharʻī Appellate Review at the Fetvākhāne on the Eve of the Medjelle: Institutional Structure and Judicial Practice

Öz

The second half of the 19th century represents a critical period for the institutionalization of the Sharʻī judicial procedure and the modernization of the appellate mechanism within the Ottoman legal system. This study aims to illustrate the early version (pre-Medjelle) of the Sharʻī appellate (temyīz) practice through specific case studies. Since the analyzed cases belong to an era when the Sharʻī appellate process was not yet fully codified, they are not subject to all the legal limitations of the subsequent period. Nevertheless, examining this period is of great importance for understanding the historical foundations of the process that began with the articles on legal remedies in the Medjelle, published in 1876, and culminated in the 1917 Decree on the Procedure of Sharʻī Courts (Uṣūl-i Muḥākeme-i Sharʻiyye Karārnāmesi). The findings of this study demonstrate that the process initiated by the Medjelle was, in fact, a continuation of prior practices and that the Medjelle did not represent a complete rupture regarding appellate review. Furthermore, the increasing number of appellate applications following the Medjelle played an instrumental role in the clarification of Sharʻī appellate rules. This study focuses on the pre-Medjelle appellate activities of the Fetvākhāne, which was one of the two main institutions conducting appellate review in the late Ottoman legal system.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• 19th Century
• Sharʻī Appeal
• Medjelle
• Fetvākhāne.

Etik Beyan

This study was derived from the doctoral dissertation titled “The Appeal Procedure in 19th-Century Ottoman Sharia Courts: An Examination Based on the Records of the Meclis-i Tedkîkât-ı Şerʻiyye,” which was completed at Istanbul University, Institute of Social Sciences.

Mecelle Arefesinde Fetvâhâne’de Şerʻî Temyiz: Kurumsal Yapı ve Yargısal Pratik

Öz

19. yüzyılın ikinci yarısı, Osmanlı hukuk sisteminde şerʻî yargılama usulünün kurumsallaşması ve temyiz mekanizmasının modern bir yapıya bürünmesi açısından kritik bir dönemi temsil eder. Bu çalışma söz konusu kurumsallaşma sürecindeki şerʻî temyiz uygulamasının erken versiyonunu (Mecelle öncesi) birkaç dava özelinde göstermeyi hedeflemektedir. Ele alınan davalar şerʻî temyiz uygulamasının tam anlamıyla kanunlaşmadığı dönemlere ait olması hasebiyle sonraki sürecin tüm sınırlamalarına tabi değildir. Bununla beraber bu dönemin incelenmesi, 1876’da yayınlanan Mecelle’deki kanun yolu maddeleriyle başlayıp 1917’de Usûl-i Muhâkeme-i Şerʻiyye Kararnamesi ile tamamlanan sürecin tarihsel temellerini anlamak açısından büyük önem arz etmektedir. Çalışma sonucunda Mecelle ile başlayan sürecin aslında öncesindeki uygulamaların bir bakıma devamı olduğu, Mecelle’nin temyiz söz konusu olduğunda tam anlamıyla bir kırılma olmadığı tespit edilmiştir. Bununla beraber Mecelle sonrasında artan temyiz başvuruları, şerʻî temyiz kurallarının netleşmesinde etkili olmuştur. Bu çalışma son dönem Osmanlı hukukunda temyiz faaliyetini icra eden iki kurumdan biri olan Fetvâhâne’nin Mecelle öncesindeki temyiz faaliyetine odaklanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• 19. Yüzyıl
• Şerʻî temyiz
• Mecelle
• Fetvâhâne

Etik Beyan

Bu çalışma İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2025 yılında tamamlanmış olan “Meclis-i Tedkîkât-ı Şerʻiyye Defterleri Çerçevesinde 19. Yüzyıl Osmanlı Şerʻiyye Mahkemelerinde Temyiz Usulü” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Kaynakça

1. Ahmed Asım - Mahmud Celaleddin (ed.). Evâmir ve Mukarrerât-ı Şer’iyye Mecmuası. Dersaadet: Matbaa-i Osmaniye, 1330.
2. Akgündüz, Ahmed. “İ’lâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/72-73. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
3. Akyıldız, Ali. Osmanlı Merkez Bürokrasisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2018.
4. Ali Haydar. Kitâbü’l-Mebâhisi’l-Mühimme fi’t-Tatbîkâti’ş-Şer’iyye ve’l-Hukûkiyye. İstanbul: Şirket-i Mürettibiyye, 1340.
5. Ali Haydar. Tatbikât-ı Şer’iyye Dersi. Dârü’l-Hilâfe: Matbaa-i Âmire, 1333.
6. Ayar, Talip. Osmanlı Devletinde Fetvâ Eminliği (1826-1922). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2014.
7. Ekinci, Ekrem Buğra. Tanzimat Sonrası Osmanlı Hukukunda Kanun Yolları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi,1996.
8. Gümrükçüoğlu, Saliha Okur. Cerîde-i İlmiyye’deki Bozma Kararlarının Hukuki Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.

9. Gümrükçüoğlu, Saliha Okur. “Ceride-i İlmiyye’de Yer Alan Kararlar Çerçevesinde Fetvahanenin Yargı Kararlarını Bozma Sebepleri”. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi 2/4 (01 Aralık 2013). https://izlik.org/JA85HF64SP
10. Hamza Efendi. Mecmûu Resâili’l-Allâme Mahmûd Efendi el-Hamzevî. Beyrut: Dârü’l-Lübâb, 2020.
11. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr alâ’d-Dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1412.
12. İbn Nüceym, Zeyneddin. el-Bahrü’r-râik şerhü Kenzi’d-dekâik. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1997.
13. Karakoç, Sarkis. Usûl-i Muhâkeme-i Şer’iyye Tahşiyeli. İstanbul: Cihan Biraderler Matbaası, 1339.
14. Koç, Bekir. Osmanlı Modernleşmesi ve Midhat Paşa: Tuna Vilayeti Meclisleri ve Yeniden Yapılanma Çabaları. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2021.
15. Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Ankara: Arkadaş Yayınevi, 9. Basım, 2017.
16. MA, (Müftülük Arşivi). Mektûbî Kalemi Defteri, No. 1621.
17. MA, (Müftülük Arşivi). Mektûbî Kalemi Defteri, No. 1623.
18. MA, (Müftülük Arşivi). Fetvâhâne-i Âlî Tezkire Defteri, No. 374.
19. MA, (Müftülük Arşivi). Fetvâhâne-i Âlî Tezkire Defteri, No. 379.
20. MA, (Müftülük Arşivi). Mecelle Cemiyeti Defteri, No. 1791.
21. MA, (Müftülük Arşivi). MTŞ Müzekkire Defteri, No. 1.
22. MA, (Müftülük Arşivi). MTŞ Müzekkire Defteri, No. 4.
23. MA, (Müftülük Arşivi). MTŞ Müzekkire Defteri, No. 11.
24. “Meclis-i Tedkîkât-ı Şerʻiyye Mukarrerâtı”. Cerîde-i İlmiyye 3/22 (1334/1916), 460-463.
25. “Meclis-i Tedkîkât-ı Şerʻiyye Mukarrerâtı”. Cerîde-i İlmiyye 3/23 (1334/1916), 498-500.
26. Merğînânî, Ebu’l-Hasen ʿAlî b. Ebûbekr el-Ferğânî. el-Hidâye fî şerhi Bidâyeti’l-mubtedî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, ts.
27. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn el-. el-İhtiyâr li-ta’lîli’l-Muhtâr. Dımaşk: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
28. Molla Hüsrev. Dürerü’l-hükkâm Şerhu Gureri’l-ahkâm. İstanbul: Fazilet Neşriyat, 1978.
29. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddin Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Kenzü’d-dekâik. Beyrut: Dârü’l-Beşâir, 2011.
30. Şen, Ayşe. Osmanlı Devleti’nde Modernleşme Dönemi (1879-1924) Dava Belgelerinin Düzenlenme Biçimi. İstanbul: Galatasaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
31. Şentop, Mustafa. Şer’iyye Mahkemelerinde Temyiz ve İstînâf XIX. ve XX. Yüzyıl. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
32. Tak, Ekrem. XVI-XVII. Yüzyıl Üsküdar Şer’iyye Sicilleri: Diplomatik Bilimi Bakımından Bir İnceleme. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
33. Tüfekçioğlu, Muhammet Selman. Meclis-i Tedkîkât-ı Şer’iyye Defterleri Çerçevesinde 19. Yüzyıl Osmanlı Şer’iyye Mahkemelerinde Temyiz Usulü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
34. Ünal, Mustafa. “İslam Hukukunda Temyiz: Ceride-i İlmiyye Kapsamında Meclis-i Tedkîkât-ı Şer‘iyye Örneği”. İslam Tetkikleri Dergisi 13/2 (01 Eylül 2023), 837-861. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1215958
35. Yurdakul, İlhami. Osmanlı Devleti’nde Şerʻî Temyiz Kurumları: Fetvâhâne-i Âli, Meclis-i Tetkikat-ı Şerʻiyye ve Mahkeme-i Temyiz-i Şerʻiyye Dairesi, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
36. Yurdakul, İlhami. İktidarın Ruhu: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kişizade İmtiyazları. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
37. Düstur I. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1299.
38. Düstur II. İstanbul: Evkâf Matbaası, 1928.