Klasik Doktrinden Güncel Pratiğe Bir Mahiyet Dönüşümü: Çağdaş Müsâveme Sözleşmesi

Öz

Bu çalışma, İslami bankacılıkta kullanılan çağdaş müsâveme işlemini fıkhi ve pratik boyutlarıyla ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, günümüz İslami bankacılık uygulamalarında müsâveme adı altında gerçekleştirilen işlemlerin, klasik fıkıh literatüründeki tanımla ne ölçüde örtüştüğünü tespit etmektir. Modern uygulamaların mahiyetini belirlemek, sözleşme şartlarının ihlal edilip edilmediğini ve bu yöntemin murabaha kısıtlarını aşmak için bir araç olarak kullanılıp kullanılmadığını anlamak açısından büyük önem taşımaktadır. Yerel ve küresel ölçekteki çağdaş uygulama örneklerinin incelendiği çalışma kapsamında müsâveme sözleşmesi, Hanefi mezhebinin bakış açısından murabaha ile mukayese edilmiştir. Araştırma, güncel uygulamaların önemli bir kısmının klasik müsâveme sınırlarını aştığı, müsâveme nitelemesinin bazen fıkhi kısıtları aşmak amacıyla bir isimlendirme tercihi olarak kullanıldığı ve içerik ile isim arasında mahiyet farkı oluştuğu sonucuna varmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İslami Bankacılık
• Müsâveme
• Murabaha
• Maliyet
• Kâr

A Transformation of Essence from Classical Doctrine to Modern Practice: The Contemporary Musawamah Contract

Öz

This study examines the contemporary musawamah transaction used in Islamic banking from both its fiqh and practical dimensions. The primary objective of the research is to determine the extent to which transactions conducted under the name of musawamah in contemporary Islamic banking practices align with the definition found in classical fiqh literature. Determining the nature of modern practices is of great importance for understanding whether contract terms are being violated and whether this method is being used as a tool to circumvent the restrictions of murabahah. Within the scope of the study, the musawamah contract was defined by comparing it with murabahah from the Hanafi school perspective; contemporary application examples at both the local and global levels were examined. The research concluded that a significant portion of current practices exceed the classical boundaries of musawamah, that the term musawamah is sometimes used as a naming convention to circumvent fiqh restrictions, and that a discrepancy in nature exists between the content and the name.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Islamic banking
• Musawamah
• Murabahah
• Cost
• Profit

Kaynakça

1. Abas, All-Mu’izz vd. “A Review on Sharia-compliant Gold Savings and Investment Models in Malaysia”. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences 13 (13 Mart 2023), 1422-1433. https://doi.org/10.6007/IJARBSS/v13-i3/16489
2. Acemî, Fâris Sâlim Âmir Sultân. “ed-Davâbitü’ş-şer’iyye li bey’i’l-müsâveme”. Mecelletü Külliyyeti’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve Arabiyye 7 (2015), 571-601.
3. Albaraka Türk Katılım Bankası. “Müsaveme Akdi Müşteri Bilgilendirme Formu”. Erişim 07 Nisan 2026. https://www.albaraka.com.tr/documents/hakkimizda/katilim-bankaciligi-bilgilendirme-formu/musaveme.pdf
4. Ali, Hafiz Rao Farhan. “An Introduction to the Selected Prevalent Contracts and Products of Islamic Banks”. Al Manhal Research Journal 3/2 (29 Aralık 2023).
5. Ali Haydar Efendi, Küçük. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2016.
6. Ayub, Muhammad. İslami Finansı Anlamak. thk. çev. Abdurrahman Yazıcıoğlu vd. İstanbul: İktisat Yayınları, 2017.
7. Benî Îsâ, Muhammed Mahmûd en-Necî - Berekât, Imâd Refîk Hâlid. “Bey’u’t-taksîti’l-kâim ’alâ uslûbi’l-müsâveme fi’t-tatbîkî’l-muâsır”. Mecelletü Merkezi Sâlih Kâmil li’l-iktisâdi’l-İslâmî 16/46 (2012), 15-52.
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-u İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu. İstanbul: Bilmen Yayınları, ts.

9. Cebeci, İsmail. İslam İktisadında Murâbaha : Modern Literatürdeki Tartışmalar. Ankara: İktisat Yayınları, 2020.
10. Dubai Islamic Bank. “Personel Finance”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.dibpak.com/index.php/personal-finance/
11. Dünya Katılım Bankası. “Müsaveme İcazet Belgesi”. Erişim 07 Nisan 2026. https://dunyakatilim.com.tr/content/files/uploads/3290/musaveme.pdf
12. Faysal Bank. “Faysal Islami Noor Velocity Card”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.faysalbank.com/
13. Günay, Hacı Mehmet. “İslam Hukukunda Akid Teorisi Bağlamında Çağdaş Finansman Enstrümanlarından Murabaha Uygulamaları”. Fıkhi Açıdan Finans ve Altın İşlemleri -Tebliğ ve Müzakereler- Tartışmalı İlmi Toplantı. 207-227. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
14. Hafîf, Ali. Ahkâmü’l-muâmelâti’ş-şer’iyye. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabi, 2008.
15. Hâmid, Abdurrahman b. Hâmid b. Ali. Tecrübetü’l-bunûki’t-ticâriyyeti’s-Suûdiyyeti fî bey’i’l-murâbahati li’l-âmiri bi’ş-şirâi: dirâse tahlîliyye takvîmiyye. Câmi‘atü Ümmi’l-Kurâ, 2002.
16. Hosen, Muhamad Nadratuzzaman - Nahravi, Amirah Ahmad. “Comparative Analysis of Islamic Banking Products Between Malaysia and Indonesia”. International Journal of Academic Research in Economics and Management Sciences 1/2 (2012), 120-143. https://doi.org/10.52736/ubeyad.1395657
17. Kahf, Monzer. Islamic Finance Contracts. CreateSpace Independent Publishing Platform, 2. Basım, 2015.
18. Kamil, Nazrol Kamil Mustaffa. “Tawarruq and Wa’d as Main Ingredients of Islamic Structured Investment: Food for Thought”. International Journal of Economics, Management and Accounting 28/1 (28 Haziran 2020), 255-275. https://doi.org/10.31436/ijema.v28i1.748
19. Kâsânî, Alaeddin Ebû Bekr b. Mes’ud b. Ahmed. Bedâiü’s-sanâi’ fî tertibi’ş-şerâi’. Kahire: Matbaatü’l-Cemâliyyeti’l-Âmire, 1910.
20. Khan, Muhammad vd. “Utilization of Tawarruq for Liquidity Management in Islamic Banking Sector of Pakistan (A Research Article In View of The Malaysian Banking System)” 19 (01 Ocak 2022), 6047-6059. https://doi.org/10.24289/ijsser.295533
21. Meezan Bank. “Meezan Apni Bike Financing”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.meezanbank.com/apni-bike/
22. Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-ta’lili’l-Muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1937.
23. Mısrî, Refîk Yûnus. “Bey’u’l-murâbaha li’l-âmiri bi’ş-şirâ’ fi’l-masârifi’l-İslâmiyye”. Mecelletu Mecmai’l- Fıkhi’l- İslâmi’d-Düveli 5/2 (1988), 1127-1179.
24. Molla Hüsrev, Hüsrev Mehmed Efendi. Dürerü’l-hükkâm Şerhu Gureri’l-ahkâm. Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
25. Nashashibi, Yumna al. Hedging Against Rate of Return Risk in Islamic Banks with Special Reference to GCC Islamic Banks. Qatar: Hamad Bin Khalifa University (Qatar), M.S., 2017.
26. Paul, Obidike - Okonkwo, Osmond. “The Principles of Islamic Banking and the Nigerian Business Environment”. International Journal of Business & Law Research 4/1 (2016), 46-56.
27. Sâlus, Ali Ahmed. “Hukmu a’mâli’l-bursati fi’l-fıkhi’l-İslâmî”. Mecelletu Mecmai’l- Fıkhi’l- İslâmi’d-Düveli 6/2 (1990), 1337-1355.
28. Semerkandî, Alaeddin. Tuhfetü’l-fukahâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
29. Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme. el-Mebsût. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, ts.
30. Shah, Syed Abrar vd. “Islamic Banking and Microfinance Product Mechanism” 4 (31 Aralık 2024), 1-18.
31. Shoev, M. vd. “Kazakhstan: The Compliance of Banking Law, Part of Islamic Banking with the Shariah Principles and Rules”. Eurasian Journal of Religious studies 32/4 (Aralık 2022). https://doi.org/10.26577//EJRS.2022.v32.i4.r7
32. Sirîn, Sabâh - İbn Tayyib, Hidâyât. “Turuku’t-temvîli’l-İslâmî li’t-ticârati’l-hâriciyye: Dirâsetü hâleti temvîlin bi-akdi müsâvemetin alâ müstevâ Banki’l-Berake -el-Cezâir-”. Mecelletü Tubne li’d-dirâsâti’l-ilmiyyeti’l-akâdîmiyye 6/1 (2023), 286-311.
33. Sumeyrân, Muhammed Ali. “Bey’u’l-müsâveme: mefhûmuhû ve ahkâmuhû- dirâse fıkhiyye mukârane”. Mecelletü’l-menârati li’l-buhûs ve’d-dirâsât, 231. https://doi.org/10.33985/0531-016-002-007
34. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. thk. nşr.: Mehmet Boynukalın. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2012.
35. Şeyh en-Nizâm. el-Fetâva’l-Hindiyye. Bulak: Matbaatü’l-Kübra’l-Emiriyye, 1892.
36. TKBB. Katılım Bankalarının Faaliyetlerinde Esas Alacağı İlkeler, Katılım Bankalarının Faaliyetlerinde Esas Alacağı İlkeler. Karar No:8 (28 Şubat 2019). Erişim 09 Nisan 2026. https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/kararlar/Katilim_Bankalarinin_Faaliyetlerinde_Esas_Alacagi_Ilkeler
37. TKBB. “Murabaha Finansmanına Konu Edilemeyen Bazı Mallar için İsticrâr Akdini de İçeren bir Murabaha İşlemi Yapılması”. Karar No: 58, 01 Aralık 2022. https://tkbb.org.tr/danisma-kurulu/kararlar/Murabaha_Finansmanina_Konu_Edilemeyen_Bazi_Mallar_icin_Isticrar_Akdini_de_Iceren_bir_Murabaha_Islemi_Yapilmasi
38. TKBB. “Murâbaha Standardı”, 06 Mayıs 2021. https://tkbb.org.tr/upload/Murabaha%20Standardı%20TR.pdf
39. Türkiye Emlak Katılım Bankası. “Genel Kredi Sözleşmesi”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.emlakkatilim.com.tr/assets/uploads/sozlesme-form/sozlesme/19_10_Genel-Kredi-Sozlesmesi.pdf
40. Türkiye Emlak Katılım Bankası. “Kâr Beyanı ile Satım (Murabaha) Sözleşmesi”. Erişim 09 Nisan 2026. https://asset.emlakkatilim.com.tr/documents/sozlesme-formlar/qr/bireysel-ve-ticari-musteriler-icin-kar-beyani-ile-satim-murabaha-sozlesmesi.pdf
41. Türkiye Finans Katılım Bankası. “Murabaha Akdi Müşteri Bilgilendirme Formu”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.turkiyefinans.com.tr/SiteAssets/web/ceviri/viewer.html?fileName=https://www.turkiyefinans.com.tr/tr-tr/bireysel/sozlesmeler-ve-formlar/SozlesmelerVeFormlarYururlukte/Murabaha%20Akdi%20Müşteri%20Bilgilendirme%20Formu.pdf
42. Türkiye Finans Katılım Bankası. “Müsaveme İcazet Belgesi”. Erişim 07 Nisan 2026. https://www.turkiyefinans.com.tr/Documents/musaveme-icazet-belgesi.pdf
43. Ünal, Mustafa. “İslâm Hukukunda Sevm ale’s-Sevm (Pazarlık Üzerine Pazarlık)”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (Haziran 2024), 370-388. https://doi.org/10.18505/cuid.1413124
44. Vakıf Katılım Bankası. “Faizsiz Bankacılık İlke ve Standartları ile Danışma Komitesi Kararları Kapsamında Müsaveme Akdine Dayanan Fon Kullandırım Ürünleri Genel Bilgilendirme Formu”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.vakifkatilim.com.tr/documents/sozlesmelerveformlar/pdf/musavemeakdinedayananurunlergenelbilgilendirmeformu.pdf
45. Vakıf Katılım Bankası. “Garantili Fon Transferi-GFT”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.vakifkatilim.com.tr/tr/isim-icin/nakit-yonetimi/tahsilat-sistemleri/garantili-fon-transferi-gft
46. Vakıf Katılım Bankası. “Genel Kredi Sözleşmesi”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.vakifkatilim.com.tr/documents/gks01.pdf
47. Vakıf Katılım Bankası. “GFT Ürünü/Hizmeti İçin Faizsiz Bankacılık İlke ve Standartları ile Danışma Komitesi Kararları Kapsamında Bilgilendirme Formu”. Erişim 09 Nisan 2026. https://www.vakifkatilim.com.tr/documents/SozlesmelerVeFormlar/gftgarantilifontransferigenelbilgilendirmeformu2.pdf
48. Vakıf Katılım Bankası. “Müsaveme İcazet Belgesi”. Erişim 07 Nisan 2026. https://www.vakifkatilim.com.tr/documents/katilimbankaciligi/musaveme-cazet-belgesi.pdf
49. Yasser, Farah - Kalim, Dr Rukhsana. “Application of Ijarah Al Ashkhaas in Personal Banking – A Missing Opportunity by Islamic Banks of Pakistan”. GISRAS Journal of Management & Islamic Finance (GJMIF) 1/3 (08 Kasım 2021).
50. Yıldırım, Şamil. Arap Kökenli Müşterilerin Türkiye’deki Katılım Bankalarını Tercih Etmelerinde Etkili Olan Faktörlerin İncelenmesi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2023.
51. Zeylaî, Osman b. Ali. Tebyînü’l-hakâik fî şerhi Kenzi’d-dekâik. Bulak : el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye, 1315.
52. Ziraat Katılım Bankası. “Müsaveme Akdi Müşteri Bilgilendirme Formu”. Erişim 07 Nisan 2026. https://www.ziraatkatilim.com.tr/sites/default/files/2024-08/17-fon-kullandirim-musaveme-stok-finansmani.pdf
53. BKİİY, Bankaların Kredi İşlemlerine İlişkin Yönetmelik. Resmi Gazete 32406 (21.12.2023). Erişim 07 Nisan 2026. Erişim 07 Nisan 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=40520&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5