Kareden Forma: Ma‘kıli Yazının Yapısal İlkeleri ve Fon-Figür İlişkisi

Öz

Çalışmada, İslam yazı sanatı içerisinde geometrik yapısı ve modüler kurgusu ile öne çıkan Ma‘kıli yazının tasarım özellikleri incelenmiştir. Ma‘kıli yazının geometrik ve modüler kuruluşuna yönelik çalışmaların sınırlı olması, kompozisyonların hangi tasarım ilkeleri doğrultusunda biçimlendiğinin açıklanmasını ve farklı dönemlere ait örneklerin ortak ölçütlerle karşılaştırılmasını güçleştirmektedir. Araştırmanın temel problemi, Ma‘kıli yazının tarihsel ve mimari kullanımının bilinmesine rağmen, bu yazıyı meydana getiren geometrik kuruluş sisteminin yeterince ortaya konulamamış olmasıdır. Bu doğrultuda araştırma, Ma‘kıli yazıyı yalnızca geleneksel bir yazı türü olarak değil, belirli kurallara dayalı sistematik bir tasarım modeli olarak değerlendirmeyi ve alana tasarım odaklı yeni bir bakış açısı kazandırmayı amaçlamaktadır. Araştırma nitel yöntem kapsamında yürütülmüş; yazma eserler ve mimari uygulamalardan seçilen örnekler kareli sistem üzerinden yeniden analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Ma‘kıli yazının kare temelli modüler bir düzen üzerine kurulduğunu; noktanın ölçü, ayırt edicilik ve bazı örneklerde kompozisyon dengesini destekleyen yardımcı bir unsur olarak işlev gördüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Sanatları
• İslam Yazı Sanatı
• Ma‘kıli yazı
• Geometrik Tasarım
• Modüler Sistem
• Fon-Figür İlişkisi

From Grid to Form: Structural Principles of Ma‘qilī Script and Figure–Ground Relationship

Öz

This study examines the design characteristics of Maʿqilī script, which is distinguished within Islamic calligraphy by its geometric structure and modular composition. Previous studies have primarily focused on the historical development and architectural applications of Maʿqilī script, while its geometric organization, grid-based construction, modular measurement system, and figure–ground relationship have received limited scholarly attention. Accordingly, this research aims to evaluate Maʿqilī script not merely as a traditional style of calligraphy but as a systematic design model governed by rule-based geometric principles, thereby offering a design-oriented perspective to the existing literature. The study employs a qualitative research method, and selected examples from manuscripts and architectural applications were reanalyzed through a grid-based modular system. The findings indicate that Maʿqilī script is constructed upon a square-based modular structure, in which the dot functions as a unit of measurement, a distinguishing element, and, in certain examples, a supporting component contributing to compositional balance. Furthermore, it was found that only a limited number of compositions specifically designed according to the figure–ground principle allow negative space to generate a secondary reading.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Calligraphy
• Maʿqilī Script
• Geometric Design
• Modular System
• Figure-Ground Relationship

Kaynakça

1. Acar, Şinasi. “Mimarlıkta Kullanılan Satrançlı Yazı ‘Ma‘kıli’”. Yapı 346 (Eylül 2010), 108-113.
2. Acar, Şinasi. Osmanlı’dan Bugüne Gözümüzden Kaçanlar. İstanbul: YEM Yayın, 2013.
3. Alper Altın. “İslam Sanatında Ma‘kılî Yazının Tanımı ve Tipolojisi: Yeni Bir Yaklaşım”. 26. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı. ed. Candan Ülkü. 887-916. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2024. https://doi.org/10.32704/9789751751683.2024.0073
4. Arnheim, Rudolf. Art and Visual Perception: A Psychology of the Creative Eye. Berkeley: University of California Press, Revised Edition, 1974.
5. Aslanapa, Oktay. Anadolu’da İlk Türk Mimarisi: Başlangıcı ve Gelişmesi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1991
6. Bakırer, Ömür. “Kûfî Yazıda Geometrik Yorumlar Üzerine Bir Deneme”. Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi 1 (1982), 1-20.
7. Bakırer, Ömür. Selçuklu Öncesi ve Selçuklu Dönemi Anadolu Mimarisinde Tuğla Kullanımı. 2 Cilt. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları, 1981.
8. Behrens, Roy R. “Art, Design and Gestalt Theory”. Leonardo 31/4 (1998), 299-303.

9. Birol, İnci Ayan. Klasik Devir Türk Tezyînî Sanatlarında Desen Tasarımı, Çizim Tekniği ve Çeşitleri. İstanbul: Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı, 2008.
10. Bool, F. H. vd. M. C. Escher: His Life and Complete Graphic Work: With a Fully Illustrated Catalogue. New York: Harry N. Abrams, 1982.
11. Broug, Eric. Islamic Geometric Design. London: Thames & Hudson, 2013.
12. Bülbül, Ahmet Hamdi. “İnanç, İslâm ve Sanat”. Erdem Dergisi 85 (Aralık 2023), 59-90. https://doi.org/10.32704/Erdem.2023.85.059
13. Çakır, Şerife. Geleneksel Yazı Sistemlerinin Dijitalleşmesi: Ma‘kıli Yazı Üzerinden Sürdürülebilir Tasarım Yaklaşımlarının Değerlendirilmesi”. ARTFACTOR 5. Uluslararası Sanat ve Tasarım Sempozyumu Tam Metin Kitabı. 373-391. b.y.: ARTFACTOR, 2026.
14. Çakır, Şerife. Ma‘kıli Yazının Tasarım Özellikleri ve Kullanım Alanları. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
15. Çetin, Nihad M. “Arap Yazısı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 3/276-282. İstanbul, 1991.
16. Ebrahimi, Behnaz - Varlık Şentürk, Leyla. “İslam Sanatında Geometrik Desenlerin Sembolik Anlamları”. D-Sanat 8 (29 Eylül 2024), 8-24.
17. Hamed, Gânim Kadvurî. “Arap Yazısında Alâmetler (Nokta ve Harekeler)”. çev. Ahmet Gedik. İSTEM 12/23 (2014), 169-227. https://izlik.org/JA24GK44PC
18. Enveroğlu, İlham. “M.C. Escher’in Fonsuz Tasvirleri ve Türk Sanatının Dili”. Mimaran Dergisi 2 (2007), 92-98.
19. Eraslan Taşpınar, Şeyda - Pınar, Mariya. “Görsel Algı ve Sanat: Escher’in Eserlerinde Gestalt İlkeleri”. Sanatsal Araştırmalar II. ed. Mustafa Bulat - Halil Daşkesen. 294-307. Ankara: Detay Yayıncılık, 2024.
20. Gimbel, Steven. “Flatland, Curved Space: How M. C. Escher Illustrated the History of Geometry”. Bridges: Mathematical Connections in Art, Music, and Science. ed. Reza Sarhangi - Slavik Jablan. 123-132. Winfield, Kansas: Southwestern College, 2001. http://archive.bridgesmathart.org/2001/bridges2001-123.html
21. Kaya, Maşide Betül. “İslam Sanatı Tarihi (Geschichte der Islamischen Kunst). Lorenz Korn. çev. Feride Kurtulmuş. İstanbul: Runik Yayınları, 2020”. İlahiyat Akademi 15 (Haziran 2022), 217-221. https://doi.org/10.52886/ilak.1035382
22. Koffka, Kurt. Principles of Gestalt Psychology. New York: Harcourt, Brace and Company, 1935.
23. Kuban, Doğan. Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
24. Necefoğlu, Hacali - Necefoğlu, Azize. “Batman ve Yöresi Mimari Anıtlarında Kristalografik Motifler”. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi 1/1 (2012), 577-589. https://izlik.org/JA35TY82PK
25. Necipoğlu, Gülru. The Topkapı Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Santa Monica: Getty Center for the History of Art and the Humanities, 1995.
26. Ögel, Semra. Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1987.
27. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 3. Basım, 1992.
28. Önkal, Hakkı. Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 1987.
29. Sırmalı, Evrim. “Sanat Eğitiminde Algı Çeşitliliğinin Gestalt İlkeleri ile Uygulanması”. Uluslararası Sanat Tasarım ve Eğitim Dergisi 1/1 (Aralık 2020), 17-24. https://izlik.org/JA49WK87DR
30. Sözen, Metin. Anadolu Medreseleri: Selçuklu ve Beylikler Devri. 2 Cilt. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Mimarlık Tarihi ve Rölöve Kürsüsü, 1970-1972.
31. Timur, Sibel. “Tasarımda Mekân Öğesi: Escher’in Paradoks’larında Mekân Kurgusu”. Kesit Akademi Dergisi 2/4 (Haziran 2016), 312-321. https://doi.org/10.18020/kesit.65
32. Turan, Osman. Selçuklular ve İslâmiyet. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 6. Basım, 2005.
33. Wertheimer, Max. “Laws of Organization in Perceptual Forms”. A Source Book of Gestalt Psychology. ed. Willis D. Ellis. 71-88. London: Routledge and Kegan Paul, 1938.
34. Yazıcı, Yasemin Erkan. “Matematikten Sanata Yansımalar: M.C. Escher”. Sanat ve Tasarım Dergisi 1/8 (01 Aralık 2011), 59-75. https://doi.org/10.18603/std.80868
35. Yazır, Mahmud Bedreddin. Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. haz. Uğur Derman. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1981.