Görme Yetersizliği Araştırmalarının Konu ve Yöntem Eğilimleri: Ankara Üniversitesi Özel Eğitim Dergisi (1993–2026)

Öz

Bu araştırmada, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi’nde 1993–2026 yılları arasında görme yetersizliği alanında yayımlanan çalışmaların konu, katılımcı ve yöntem özellikleri ile dönemsel eğilimleri incelenmiştir. Doküman incelemesi deseninde yürütülen araştırmada, 30 yayın betimsel sınıflandırma ve içerik analiziyle çözümlenmiş; ampirik araştırmalara özgü değerlendirmeler 25 çalışma üzerinden gerçekleştirilmiştir. Bulgular, incelenen yayınların en fazla 2011–2020 döneminde yayımlandığını göstermiştir. Erken dönemde ağırlıklı olarak haklar, toplumsal erişim ve eğitim hizmetleri ele alınırken, sonraki dönemlerde araştırma konularının çeşitlendiği belirlenmiştir. Yayınların en sık odaklandığı konular akademik beceriler ve eğitime erişim ile sosyal, duygusal, bilişsel ve iletişimsel süreçler olmuştur. Ampirik araştırmalarda çocuk ve öğrenci grupları öne çıkmış; en sık tek denekli deneysel ve ilişkisel desenler kullanılmıştır. İncelenen sekiz müdahale araştırmasının altısında kalıcılık, beşinde sosyal geçerlik ve üçünde genelleme verileri raporlanmıştır. Bulgular, incelenen dergideki yayın birikimi çerçevesinde, farklı öğrenme alanlarını ve katılımcı gruplarını kapsayan araştırmaların artırılması ve müdahale sonuçlarının kalıcılık, genelleme ve sosyal geçerlik boyutlarıyla birlikte değerlendirilmesi gereksinimine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Görme yetersizliği
• araştırma eğilimleri
• özel eğitim
• doküman incelemesi
• içerik analizi

Topical and Methodological Trends in Visual Impairment Research: Ankara University Journal of Special Education (1993–2026)

Öz

This study examined the topics, participant characteristics, methodological features, and temporal trends of publications on visual impairment published in the Ankara University Faculty of Educational Sciences Journal of Special Education between 1993 and 2026. Using a document analysis design, 30 publications were analyzed through descriptive classification and content analysis, with analyses specific to empirical research conducted on 25 studies. The findings indicated that the largest number of publications appeared during the 2011–2020 period. Whereas earlier publications primarily addressed rights, societal access, and educational services, research topics became more diverse in subsequent periods. The most frequently addressed topics were academic skills and access to education, along with social, emotional, cognitive, and communicative processes. Children and students were the predominant participant groups in empirical studies, and single-case experimental and correlational designs were the most frequently used research designs. Of the eight intervention studies reviewed, six reported maintenance data, five reported social validity data, and three reported generalization data. Within the scope of the journal’s publication record, these findings highlight the need to expand research across learning domains and participant groups and to evaluate intervention outcomes by jointly examining maintenance, generalization, and social validity.

Anahtar Kelimeler

• Visual impairment
• research trends
• special education
• document analysis
• content analysis

Kaynakça

1. Abilu, R., Isaac, A., & Adio, J. (2026). Barriers to digital inclusion in mathematics education for students with visual impairments in Oyo State, Nigeria. Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 8(2), 26–45. https://doi.org/10.37233/trsped..drr.1881690
2. Akbayrak, K., Bilgin, M., & Cihan, M. A. (2023). Perceived self-competence of youths with visual impairment in the expanded core curriculum skills. Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 5(1), 29–39. https://doi.org/10.37233/TRSPED.2023.0136
3. Aktaş, F. N., & Argün, Z. (2021). Görme engelli bireylerin matematik eğitiminde ihtiyaçları ve sorunları: Cebir kavramları bağlamında. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 22(3), 699–723. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.750682
4. Albay, C., & Ilgaz, G. (2025). Reading skills in the visually impaired: Bibliometric trends and thematic analysis. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(21), 442–459. https://doi.org/10.57135/jier.1728067
5. Altunay, B., Uysal Saraç, M., & Büyüköztürk, Ş. (2023). Developing orientation and mobility skills checklist and determining its cut-off scores. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 24(1), 55–74. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.977773
6. Aslan, C., & Çakmak, S. (2016). İşlevsel Görme Aktivite Programı ile az gören çocuğun izleme becerilerinin geliştirilmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(1), 59–77. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000239
7. Awang, A., Abdul Rani, I. F., & Hock, K. E. (2026). Global trends in Braille literacy and assistive technologies: A bibliometric analysis (1985–2024). British Journal of Visual Impairment, 44(3), 728–741. https://doi.org/10.1177/02646196251345966
8. Awang Zainal, A. Z., Md Yasir, A. S. H., Basri, A. Q., Latif, K., Nelfiyanti, N., Mohd Yusoof, M. Y., & Ishak, M. R. (2026). Exploring the use of assistive technology in special education: Issues and trends for student visual impairments: A systematic literature review. Assistive Technology, 38(4), 372–387. https://doi.org/10.1080/10400435.2026.2636752

9. Bağlı, M. (1993). Görme özürlülere götürülen eğitsel hizmetler ve bu hizmetlerin geliştirilmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 1(3), 62–63. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000010
10. Baş, A. B. (1993). Türkiye’de ve dünyada körlüğün nedenleri ve alınması gereken önlemler. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 1(3), 48–51. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000020
11. Bishop, D., & Rhind, D. J. A. (2011). Barriers and enablers for visually impaired students at a UK higher education institution. British Journal of Visual Impairment, 29(3), 177–195. https://doi.org/10.1177/0264619611415329
12. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
13. Canbaz, Ş. (1993). Görme özürü ve kitle iletişim araçları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 1(3), 54–55. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000011
14. Caron, V., Barras, A., van Nispen, R. M. A., & Ruffieux, N. (2023). Teaching social skills to children and adolescents with visual impairments: A systematic review. Journal of Visual Impairment & Blindness, 117(2), 128–147. https://doi.org/10.1177/0145482X231167150
15. Cinarbas, H. I., & Hos, R. (2022). Access to higher education for visually impaired students in Turkey: Disclosure, inclusion, and oppression of two pre-service teachers. International Journal of Disability, Development and Education, 69(4), 1342–1359. https://doi.org/10.1080/1034912X.2020.1757626
16. Coşkunçay, A., & Horzum, T. (2022). Türkiye’de görme yetersizliği olan bireylerin eğitimi ile ilgili yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 12(3), 1577–1596. https://doi.org/10.24315/tred.1000482
17. Çakır, Ş., & Özdemir, S. (2015). Az gören öğrencilerin okuma akıcılığının artırılmasında beceri temelli, performans temelli ve birleştirilmiş müdahale programlarının etkililiklerinin karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 16(1), 75–97. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000220
18. Çetin, S. (2025). Equity in assessment: Addressing systemic barriers for visually impaired students. International Journal of Educational Research, 133, 102757. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2025.102757
19. Çotuk, H., & Özdemir, S. (2021). Görme yetersizliğinden etkilenmiş çocuklar ile gören çocukların duygu ifadelerine verdikleri tepkilerinin karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 22(3), 543–567. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.669915
20. Çotuk, H., & Özdemir, S. (2023). Theory of mind and reactions to emotional responses in children with visual impairments: A comparison with sighted children. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 24(2), 199–214. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.890063
21. Dabi, G. K., & Golga, D. N. (2024). The role of assistive technology in supporting the engagement of students with visual impairment in learning mathematics: An integrative literature review. British Journal of Visual Impairment, 42(3), 674–687. https://doi.org/10.1177/02646196231158922
22. Daşdemir, İ., & Cengiz, E. (2024). Görme yetersizliği olan öğrenciler ile ilgili tezlerdeki genel eğilimler. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(43), 2627–2655. https://doi.org/10.35675/befdergi.1384087
23. Demiryürek, P., Bilgiç, H. C., & Şafak, P. (2023). Pre-service teachers’ views on multiple disabilities and visual impairment. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 24(3), 361–374. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1200560
24. Engelliler Hakkında Kanun, Kanun No. 5378. (2005). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 25868, 7 Temmuz 2005). https://www.aile.gov.tr/eyhgm/mevzuat/ulusal-mevzuat/kanunlar/engelliler-hakkinda-kanun/
25. Iatraki, G., Agorastos, E., Plisioti, E., & Soulis, S.-G. (2026). The role of assistive technology in supporting university students with visual impairments. Assistive Technology. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/10400435.2026.2696383
26. Kamış, Ö., & Demir, E. (2018). Görme yetersizliği olan lisans öğrencilerinin sınıf içi ölçme-değerlendirme süreçlerinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(3), 423–450. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.334802
27. Kaner, S. (1995). Görme ve ortopedik engelli ve engelli olmayan ergenlerin benlik saygılarının karşılaştırmalı olarak incelenmesi. Özel Eğitim Dergisi, 2(1), 11–18. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000024
28. Karakaşoğlu, S., & Özdemir, S. (2021). Görme yetersizliği olan ve gören çocukların gelişimsel oyun seviyeleri ile zihin kuramının karşılaştırmalı incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 22(3), 611–638. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.719171
29. Kaya, M. C., & Boşnak, Ö. (2025). Use of assistive technology in visual impairment: A systematic review. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Dergisi, 10(2), 251–270. https://doi.org/10.29250/sead.1604285
30. Killi, A., & Yücesoy Özkan, Ş. (2023). Görme yetersizliği olan çocuklar için yönelim ve bağımsız hareket becerileri. Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 5(2), 12–31. https://doi.org/10.37233/TRSPED.2023.0140
31. Klingenberg, O. G., Holkesvik, A. H., & Augestad, L. B. (2019). Research evidence for mathematics education for students with visual impairment: A systematic review. Cogent Education, 6(1), 1626322. https://doi.org/10.1080/2331186X.2019.1626322
32. Kocaoğlu, A., Yanık, Ş., & Aktaş, B. (2024). Türkiye’de özel eğitim alanındaki yönelimler: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi’nde yayımlanan araştırmaların incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(4), 2206–2232. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2024..-1434821
33. Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology (4th ed.). SAGE.
34. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). SAGE.
35. Nergiz, H., & Uluç, S. (2018). Çocuğunda görme yetersizliği olan anne ve babaların çeşitli psikolojik değişkenler açısından karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(1), 79–103. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.311733
36. Okyar, S., & Çakmak, S. (2019). Yetişkin görme engellilere günlük yaşam becerilerinin kazandırılmasında eşzamanlı ipucu ile yapılan öğretimin etkililiği. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(2), 209–236. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.403738
37. Orhan, Z. S., & Aslan, C. (2026). Opinions of special education teachers working in guidance and research centers on functional vision assessment of individuals with low vision. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 27(1), 95–109. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1453488
38. Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, KHK No. 573. (1997). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 23011, 6 Haziran 1997). https://www.aile.gov.tr/eyhgm/mevzuat/ulusal-mevzuat/kanun-hukmunde-kararnameler/ozel-egitim-hakkinda-kanun-hukmunde-kararname/
39. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği. (2006). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 26184, 31 Mayıs 2006).
40. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği. (2018). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 30471, 7 Temmuz 2018). https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180707-8.htm
41. Özkubat, U., & Özdemir, S. (2012). Görme yetersizliğinden etkilenmiş ve normal gelişim gösteren çocukların sosyal becerilerinin karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 13(1), 1–14. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000163
42. Polat, Ş. (2018). Görme yetersizliği olan ve olmayan öğretmenlerin örgütsel destek ve örgütsel adalet algıları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(3), 511–530. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.357697
43. Polat, Ş. (2022). Duygusal bağlılık, örgüt kaynaklı öz saygı, örgütsel adalet ve destek arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 23(2), 345–364. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.771552
44. Rakap, S., & Gülboy, E. (2024). Ulusal alanyazında gömülü öğretim: Tek-denekli deneysel araştırmaların sistematik derlemesi. Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 6(1), 22–45. https://doi.org/10.37233/TRSPED.2024.0145
45. Rooks-Ellis, D. L. (2014). Inquiry-based education for students with visual impairment. International Scholarly Research Notices, 2014, 361685. https://doi.org/10.1155/2014/361685
46. Sellioğ, A., & Sürmeli, H. (2025). Evaluation of science education for students with visual impairment: Views of teachers and administrators. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 26(2), 147–165. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1389193
47. Sosun, T. H., & Özdemir, S. (2012). Görme engelli öğrencilerin okuma etkinliğinde dikkatini sürdürme becerileri üzerine kendini izleme tekniğinin etkililiği. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 13(2), 25–47. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000169
48. Sözbilir, M., Gül, Ş., Okçu, B., Yazıcı, F., Kızılaslan, A., Zorluoğlu, S. L., & Atilla, G. (2015). Görme yetersizliği olan öğrencilere yönelik fen eğitimi araştırmalarında eğilimler. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(1), 218–241. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2015.15.1-5000128604
49. Şafak, P., Demiryürek, P., & Yılmaz, H. C. (2018). Çok duyulu öykülerin ağır ve çoklu yetersizliği olan görmeyen öğrencilerin dinlediğini anlamalarına etkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(1), 129–153. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.322391
50. Şahin, R., & Özdemir, S. (2015). Okul öncesi dönem görme engelli çocukların oyun çeşitlilik ve karmaşıklık düzeyini artırmada genişletme tekniğinin etkililiği. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 16(2), 101–123. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000223
51. Şenel, S., & Topuzkanamış, E. (2018). Görme yetersizliği olan öğrencilerin dinleme stratejilerinin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(4), 699–722. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.397642
52. Şenol, F. (1993). İçimizden biri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 1(3), 52–53. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000012
53. Teymen, H. İ., & Özdemir, S. (2015). Az gören öğrencilerde punto büyütme, büyüteç kullanma ve uyarlanmış bilgisayar teknolojisinin okuma hızı üzerindeki etkililiği. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 16(3), 195–214. https://doi.org/10.21565/auebfoed.79616
54. Tiryakioğlu, Ö. (2014). Content analysis of the articles published in the Ankara University Special Education Journal within the years 2004–2013. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 143, 1164–1170. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.07.572
55. Töret, Z., & Özdemir, S. (2021). Jest kullanımının görme yetersizliğinden etkilenmiş ve gören yetişkinlerin leksikal ulaşım sürecine etkisinin karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 22(2), 395–417. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.696281
56. Tuncer, T., & Altunay, B. (2009). Görme engelli öğrencilerin bilgiyi edinmelerinde yapılandırılmış ve geleneksel ev ödevlerinin farklılaşan etkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 10(2), 1–11. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000137
57. Uğur, M. (1993). Yasal açıdan görme özürlüler ve sorunları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 1(3), 56–61. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000021
58. Wilkens, L. (2026). Using videos in higher education: Experiences of students with visual impairment. British Journal of Visual Impairment, 44(2), 487–499. https://doi.org/10.1177/02646196251322134
59. Yang, Y., Zhao, B., Xie, L., & Han, B. (2026). Theory of mind development in children with congenital visual impairment: Role of visual impairment and verbal ability. PsyCh Journal, 15(1), e70063. https://doi.org/10.1002/pchj.70063
60. Yılmaz, E. (2025). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi’ndeki araştırmaların özel eğitim ve özel öğrenme güçlüğü bağlamında eğilimi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(2), 3250–3278. https://doi.org/10.51460/baebd.1679913
61. Yüner, B. (2018). Örgüt temelli öz saygı ile duygusal örgütsel bağlılığa ilişkin öğretmen görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(4), 777–799. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.396246