İslam Mantık Tarihinde Eşitlik Kıyasını Aristotelesçi Kıyasa İndirgeme Girişimleri

Öz

Bu çalışma, eşitlik kıyasının (kıyâsü’l-müsâvât) Aristotelesçi kıyasa indirgenmesi girişimlerini İskender, İbn Sînâ ve Tûsî hattında incelemektedir. “A, B’ye eşittir; B, C’ye eşittir; öyleyse A, C’ye eşittir.” biçimindeki çıkarımlar, sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkmasına karşın Aristotelesçi kıyas şekillerine uymamaktadır. Çalışmada İskender’in birleştirme, İbn Sînâ’nın ikame ve Tûsî’nin eş anlamlılık/muadillik ayrımına dayanan düzenleme stratejileri çözümlenmektedir. Yapılan karşılaştırmalı analiz, üç stratejinin ortak yapısal şablonunu (ön-işlem adımı, aksiyom, standart kıyas) ortaya koymakta ve bu ön-işlem adımının Aristotelesçi çerçevenin kendi kurallarıyla meşrulaştırılamadığını, aksine eşitlik bağıntısının geçişkenlik özelliğine dayandığını göstermektedir. Dolayısıyla düzenleme stratejileri bir indirgeme değil, Aristotelesçi kıyas çerçevesinin bağıntısal çıkarımlar karşısındaki yapısal sınırını görünür kılan bir genişletme niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Eşitlik Kıyası
• Afrodisiaslı İskender
• İbn Sina
• Nasîrüddin Tûsî.

Attempts to Reduce the Syllogism of Equality to the Aristotelian Syllogism in the History of Islamic Logic

Öz

This study examines the attempts to reduce the equivalence syllogism (qiyās al-musāwāt) to the Aristotelian syllogism along the line of Alexander of Aphrodisias, Avicenna, and Ṭūsī. Arguments of the form “A is equal to B; B is equal to C, therefore A is equal to C” necessarily yield their conclusions, yet they do not conform to any figure of the Aristotelian syllogism. The study analyzes Alexander’s condensation strategy, Avicenna’s substitution strategy, and Ṭūsī’s systematization based on the synonymy/equipollence distinction. The comparative analysis reveals a common structural schema across the three strategies (pre-processing step, axiom, standard syllogism) and demonstrates that the pre-processing step cannot be justified by the rules of the Aristotelian framework itself but relies on the transitivity of the equality relation. Accordingly, the adjustment strategies do not constitute a reduction but rather an expansion that renders visible the structural limits of the Aristotelian syllogistic framework in the face of relational inferences.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Syllogism of Equality
• Alexander of Aphrodisias
• Avicenna
• Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī

Kaynakça

1. Aristoteles. Birinci Çözümlemeler. çev. Ali Houshiary. Ankara: Dost Kitabevi, 2014.
2. Barnes, Jonathan. “Logical Form and Logical Matter”. Logical Matters: Essays in Ancient Philosophy II. ed. Maddalena Bonelli. 43-146. Oxford: Clarendon Press, 2012.
3. Barnes, Jonathan. “A Third Sort of Syllogism: Galen and the Logic of Relations”. Modern Thinkers and Ancient Thinkers içinde. ed. R. W. Sharples. 172-194. Boulder: Westview Press, 1991.
4. Bochenski, I. M. A History of Formal Logic. çev. ve ed. I. Thomas. New York: Chelsea Publishing Company, 1970.
5. Çavdar, Mehmet. “Galen’in Mantık Anlayışı ve Mantık-Tıp İlişkisi.” Doktora Tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
6. De Morgan, Augustus. Formal Logic: or, The Calculus of Inference. Londra: Taylor and Walton, 1847.
7. El-Rouayheb, Khaled. Relational Syllogisms and the History of Arabic Logic, 900-1900. Leiden: Brill, 2010. https://doi.org/10.1163/ej.9789004183193.i-296
8. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis, 2005.

9. Eukleides. Elemanlar. çev. Ali Sinan Sertöz. Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 2019.
10. Galen. Institutio Logica. çev. J. S. Kieffer. Baltimore: The Johns Hopkins Press, 1964.
11. Hankinson, R. J. “Galen’s Reception of Aristotle”. Brill’s Companion to the Reception of Aristotle in Antiquity içinde. ed. Andrea Falcon. 238-257. Leiden: Brill, 2016. https://doi.org/10.1163/9789004315402_014
12. İbn Sînâ. İşaretler ve Tembihler (el-İşârât ve’t-Tenbîhât). çev. Muhittin Macit vd. ed. Muhittin Macit. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
13. İbn Sînâ. eş-Şifâ: el-Mantık, c. 4: el-Kıyâs. thk. Said Zâyid – İbrâhim Madkûr. Kahire: Vizâretü’s-Sekâfe, 1964.
14. Karimullah, Kamran I. “Unusual Syllogisms: Avicenna and Najm al-Dīn al-Kātibī on Per Impossibile Syllogisms and Implication (luzūm)”. Oriens 43 (2015), 233-271. https://doi.org/10.1163/18778372-04301007
15. Morison, Ben. “Mantık”. çev. Nur Nirven. Galenos Kitabı içinde. ed. R. J. Hankinson. 97-154. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2023.
16. Nik, Meliha İhsanî. “13. Yüzyıl Mantıkçıları ve Gelenbevî’nin Kıyas Teorisi Görüşlerinin Mukayesesi”. çev. Murat Demirkol. Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri içinde. ed. Murat Demirkol – M. Enes Kala. 177-187. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2014.
17. Pehlivan, Necmettin - Çelik, Muhammet. “Ḳıyāsın Tarifi Bağlamında Ġayru Muteʿāraf Ḳıyās: ʿOs̱mān B. Muṣṭafā Eṭ-Ṭarsūsī’nin Risāle-I İstidlāliyye’si örneği”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/1 (April 1, 2018): 1-46. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001481.
18. Râzî, Fahreddin. Şerhu’l-İşârât ve’t-Tenbîhât. nşr. Ali Rıza Necefzâde. Tahran: Encümen-i Âsâr ve Mefâhir-i Ferhengî, 2005.
19. Tûsî, Nasîrüddîn. Şerhu’l-İşârât ve’t-Tenbîhât. thk. Süleyman Dunyâ. Beyrut: Müessesetü’n-Nu‘mân li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî, 1413/1992.
20. Tûsî, Nasîrüddîn. Ta‘dîlu’l-Mi‘yâr fî Nakd Tenzîli’l-Efkâr. nşr. M. Mohaghegh – T. Izutsu. Collected Papers on Logic and Language içinde. Tahran: Institute of Islamic Studies, 1974.
21. Van Der Eijk, Philip J. “‘Aristotle! What a Thing for You to Say!’ Galen’s Engagement with Aristotle and Aristotelians”. Galen and the World of Knowledge içinde. ed. Christopher Gill vd. 261-281. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. https://doi.org/10.1017/cbo9780511770623.015