SOSYAL BİLGİLER ÖĞRETİM SÜRECİNDE DEĞERLER EĞİTİMİ GERÇEKLEŞTİRİRKEN KULLANILABİLECEK ATASÖZLERİ VE DEYİMLER

Öz

Sosyal Bilgiler; tarih, coğrafya, ekonomi ve sosyoloji gibi farklı disiplinleri kendi potasında eriten, bireyin toplumsal varoluşunu ve çevresiyle olan etkileşimini çok boyutlu bir düzlemde inceleyen disiplinler arası bir çalışma alanıdır. Bu alan, insan davranışlarını şekillendiren değerleri ve toplumsal yapıyı ayakta tutan dinamikleri sentezleyerek tek bir çatı altında toplama işlevini üstlenmektedir. İlk çağlardan günümüze değin süregelen toplumsal olgu ve olayların bilimsel bir mantık çerçevesinde sistematize edilmesi, Sosyal Bilgilerin eğitim faaliyetleri içerisindeki stratejik önemini artırmıştır. Kültürel sürekliliğin en somut nişaneleri olan atasözleri ve deyimler ise, hem kültürel mirasın nesiller arası aktarımında hem de toplumsal değerlerin bireylere kazandırılmasında vazgeçilmez birer eğitim aracı olarak kabul edilmektedir. Atasözleri ve deyimlerin zengin semantik yapısı, onları Sosyal Bilgiler öğretiminin ayrılmaz bir parçası haline getirmektedir. Bu çalışma, 2024 Sosyal Bilgiler Öğretim Programı ile güncellenen eğitim vizyonu doğrultusunda, programda yer alan değerlerin, Türkçenin söz varlığı olan atasözleri ve deyimlerdeki karşılıklarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma desenine uygun olarak tasarlanan bu araştırmada, verilerin toplanması sürecinde doküman incelemesi tekniğine başvurulmuştur. Elde edilen verilerin analizinde, verilerin derinlemesine betimlenmesi ve yorumlanarak anlamlandırılması amacıyla içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın temel bulguları; Sosyal Bilgiler Öğretim Programı kapsamında hedeflenen değerlerin büyük bir kısmının, atasözleri ve deyimler dünyasında güçlü birer karşılığının bulunduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, bu kültürel ögelerin değerler eğitimi sürecinde somutlaştırıcı ve pekiştirici bir materyal olarak kullanılmasının, öğretim programının hedeflerine ulaşmasında kritik bir rol oynayacağı değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal bilgiler
• öğretim programı
• değer eğitimi
• atasözleri ve deyimler

PROVERBS AND IDIOMS THAT CAN BE USED VALUES EDUCATION DURING THE SOCIAL STUDIES TEACHING PROCESS

Öz

Social Studies is an interdisciplinary field that integrates various disciplines -such as history, geography, economics, and sociology- into a unified framework, examining the individual’s social existence and interaction with their environment in a multidimensional context. This field serves to synthesize the values that shape human behavior and the dynamics that sustain social structures, integrating them into a unified framework. The systematic organization of social phenomena and events spanning from ancient times to the present within a scientific framework has heightened the strategic importance of Social Studies within educational activities. Proverbs and idioms, which are the most tangible markers of cultural continuity, are recognized as indispensable educational tools both in the intergenerational transmission of cultural heritage and in instilling social values in individuals. The rich semantic structure of proverbs and idioms makes them an integral part of Social Studies instruction. This study aims to determine the presence and representation levels of the “core values” included in the 2024 Social Studies Curriculum -as reflected in the lexicon of Turkish proverbs and idioms- in accordance with the updated educational vision of the curriculum. In this study, designed in accordance with a qualitative research design, the document analysis technique was employed during the data collection process. In the analysis of the collected data, the content analysis method was used to provide an in-depth description of the data and to interpret and make sense of it. The study’s key findings indicate that a significant portion of the values targeted within the Social Studies Curriculum have strong counterparts in the world of proverbs and idioms. Consequently, it is assessed that the use of these cultural elements as concrete and reinforcing materials in the values education process will play a critical role in achieving the curriculum’s objectives.

Anahtar Kelimeler

• Social studies
• curriculum
• value education
• proverbs and idioms

Kaynakça

1. Abanoz, G., & Seyhan, O. (2025). Schwartz’ın değer kuramı çerçevesinde 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programında yer alan değerlerin analizi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 17(33), 747-771. https://doi.org/10.38155/ksbd.1730303
2. Akın, Z., & Öztürk, E. (2021). Değerler eğitimi sürecinde okul – aile işbirliği: Bir nitel çalışma. Değerler Eğitimi Dergisi, 19(42), 73-112. https://doi.org/10.34234/ded.912583
3. Aksoy, Ö. A. (2017). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. İnkılap Yayınevi.
4. Alimcan, D., & Şam, E. A. (2017). Sosyal bilgiler dersi boyutunda değerler eğitiminin önemi ve medyanın değerler üzerindeki etkisi. Milli Eğitim, 46(215), 239-259. https://izlik.org/JA89RR48ZE
5. Aybey, S. (2018). Din eğitimi ve öğretiminde atasözleri ve deyimlerin kullanılmasının ‎önemi üzerine bir araştırma. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17(33), 259-282. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.443249
6. Bal, H. (2024). Sosyoloji ve atasözleri. UMAY Sanat ve Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 25-38. https://izlik.org/JA63LB55DZ
7. Coşkun, K. (2024). Dini içerikli atasözleri ekseninde sosyal güven ve düzenin tesisi üzerine bir araştırma. Din Sosyolojisi Araştırmaları, 4(6), 105-120. https://izlik.org/JA85MY64DL
8. Çifçi, M. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modeli sosyal bilgiler dersi öğretim programının bütüncül yaklaşımına bir örnek: sosyal katılım becerisi. Milli Eğitim Dergisi, 54(1), 661-708. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1701847

9. Demir, T. (2018). Türk atasözlerinin türkiye’deki bilimsel etik eksikliğindeki yeri. Hacettepe Üniversitesi Yabancı Dil Olarak Türkçe Araştırmaları Dergisi, (4), 59-71. https://izlik.org/JA32TP39HP
10. Demirbaş, Y. E., & Yorulmaz, B. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modeli ilkokul sosyal bilgiler dersi öğretim programının değerler eğitimi açısından incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 23(50), 311-357. https://doi.org/10.34234/ded.1654849
11. Diktaş, A., & Kenan, B. (2020). Değer eğitimi dersinin sosyal bilgiler öğretmen adaylarına kazandırdıkları. Turkish Studies - Education, 15(5), 3261-3275. https://dx.doi.org/10.47423/TurkishStudies.44473
12. Diktaş, A., Girgin, D., Satmaz, İ., & Yabanova, U. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programının SOLO Taksonomisine Göre Analizi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(1), 667-690. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2025..-1556985
13. Dolapcı, E., & Kavgacı, H. (2020). Öğretmenlerin çok kültürlü özyeterlik algısı ve okul iklimi ile mülteci öğrencilere yönelik tutumları arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, (52), 687-707. https://doi.org/10.15285/maruaebd.669692
14. Fidan, N. K. (2013). Sosyal bilgiler dersinde değerler eğitimi: Nitel bir çalışma. International Journal of Social Science, 6(3), 361-388. https://doi.org/10.9761/JASSS796 Gerekten, H., & Gülmez, M. (2019). 5. sınıf türkçe ders kitabındaki atasözlerinin değerler eğitimi açısından incelenmesi. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 7(4), 182-194. https://doi.org/10.29228/ijlet.38819
15. Girmen, P. (2013). Türkçe eğitiminde atasözleri ve değer eğitimi. Değerler Eğitimi Dergisi, 11(25), 117-142. https://izlik.org/JA96BW62JX
16. Göz, K. (2014). Toplumsal değerler bağlamında yaşama hürriyeti. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 85-101. https://doi.org/10.17859/pauifd.44461
17. Hirik, E. (2018). Söz edimleri kuramı bağlamında atasözleri-deyimlerde toplum/topluluk adları ve duygu değerleri. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 11(24), 158-177. https://doi.org/10.12981/mahder.479500
18. Kan, Ç. (2010). Sosyal bilgiler dersi ve değerler eğitimi. Milli Eğitim, 39(187), 140. https://izlik.org/JA98ZP29FD
19. Kılcan, T. (2020). Ortaokul öğretmenlerinin öğretim programlarında yer alan kök değerlerin önem sırasına ve eğitimine ilişkin görüşleri. Türkiye Bilimsel Araştırmacılar Dergisi, 5(2), 134-145. https://izlik.org/JA33DU73YJ
20. Koca, S. K., & Ruşid, F. (2017). Makedonya türk atasözleri ve makedon atasözleri arasındaki ortaklıklar. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(9), 293-398. https://izlik.org/JA88BS73JC
21. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Sosyal bilgiler dersi öğretim programı. Millî Eğitim Bakanlığı. https://mufredat.meb.gov.tr/
22. Sönmez, Ö. F. (2014). Atasözlerinin sosyal bilgiler programındaki değerler açısından incelenmesi. Zeitschrift für die Welt der Türken, 6(2), 102-115. http://www.dieweltdertuerken.org
23. Tahiroğlu, M., & Çetin, T. (2019). Sosyal bilgiler dersinde değerler eğitimi ve diğer duyuşsal süreçlerde ölçme ve değerlendirme: Sorunlar ve çözüme yönelik etkinlik örnekleri. Değerler Eğitimi Dergisi, 17 (38), 295-331. https://doi.org/10.34234/ded.577347
24. Ulusoy, K., & Arslan, A. (2014). Farklı yönleriyle değerler eğitimi. Pegem Akademi.
25. Ulusoy, K., & Gülüm, K. (2009). Sosyal bilgiler dersinde tarih ve coğrafya konuları işlenirken öğretmenlerin materyal kullanma durumları. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 85-99. https://izlik.org/JA35FY27PP
26. Uygun, K., & Akgül, G. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin türkiye yüzyılı maarif modeline ilişkin görüşleri. Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(2), 81-102. https://izlik.org/JA72PF46DD
27. Uygun, S. (2013). Değerler eğitimi program tasarılarının değerlendirilmesi (antalya örneği). Mediterranean Journal of Humanities, 3(2), 263-277. https://doi.org/10.13114/MJH/201322483
28. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
29. Yiğit, N. H. (2021). Türk dünyası atasözlerinde sözün niteliği ile ilgili atasözleri. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi E-Dergisi, 8(2), 90-114. https://doi.org/10.30804/cesmicihan.1031236