SOSYAL BİLGİLER ÖĞRETMENLERİNİN SOYUT KAVRAMLARI ÖĞRETİRKEN YAŞADIKLARI GÜÇLÜKLER VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ: TOKAT İLİ ÖRNEĞİ

Öz

Sosyal bilgiler dersi; demokrasi, adalet ve özgürlük gibi soyut kavramları içermesi nedeniyle öğretim sürecinde çeşitli zorluklar barındırmaktadır. Bu araştırmanın amacı, sosyal bilgiler öğretmenlerinin soyut kavram öğretiminde yaşadıkları güçlükleri ve bu güçlüklerin aşılmasına yönelik benimsedikleri öğretim yaklaşımlarını belirlemektir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseninde yürütülmüştür. Çalışma grubunu Tokat ilinde görev yapan 28 sosyal bilgiler öğretmeni oluşturmaktadır. Veriler yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmış ve tematik analizle çözümlenmiştir. Bulgular iki temel tema altında toplanmıştır. İlk tema, soyut kavram öğretiminde yaşanan güçlüklerdir. Öğretmenler, kavramların somutlaştırılmasında zorlandıklarını, öğrencilerin günlük yaşamla ilişki kurmakta güçlük yaşadıklarını ve hazırbulunuşluk düzeylerinin yetersiz olduğunu belirtmişlerdir. Zaman sınırlılığı, materyal eksikliği ve sınav odaklı sistem de süreci olumsuz etkileyen unsurlar arasındadır. İkinci tema, güçlüklerin aşılmasına yönelik öğretim yaklaşımlarıdır. Drama, örnek olay, tartışma ve görsel materyal kullanımı gibi öğrenci merkezli yöntemlerin etkili olduğu ifade edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, soyut kavram öğretiminde planlı ve etkileşim temelli yaklaşımların gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal bilgiler öğretimi
• sosyal bilgiler dersi
• sosyal bilgiler öğretmenleri
• soyut kavram öğretimi

Etik Beyan

Bu çalışma için etik kurul onayı, 9 Ocak 2025 tarihinde Amasya Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu’ndan E-30640013-108.01-237037 referans numarası ile alınmıştır. Katılım gönüllülük esasına dayanmaktadır, kişisel bilgiler gizli tutulmuş ve elde edilen veriler yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılmıştır.

DIFFICULTIES EXPERIENCED BY SOCIAL STUDIES TEACHERS IN TEACHING ABSTRACT CONCEPTS AND SUGGESTED SOLUTIONS: THE CASE OF TOKAT PROVINCE

Öz

Since the social studies course includes abstract concepts such as democracy, justice, and freedom, the teaching process involves various challenges. This study aims to determine the difficulties social studies teachers face in teaching abstract concepts and the instructional approaches they adopt to overcome them. The study was conducted using the case study design, one of the qualitative research methods. The study group consisted of 28 social studies teachers working in Tokat province. Data were collected through semi-structured interviews and analyzed using thematic analysis. The findings were organized under two main themes. The first theme concerns the difficulties experienced in teaching abstract concepts. Teachers reported that they have difficulty in concretizing concepts, students have trouble relating these concepts to daily life, and students' readiness levels are insufficient. Time constraints, lack of instructional materials, and the exam-oriented system were also identified as factors negatively affecting the process. The second theme focuses on instructional approaches to overcome these difficulties. It was stated that student-centered methods such as drama, case studies, discussions, and the use of visual materials are effective. In conclusion, the study highlights the necessity of planned and interaction-based approaches in the teaching of abstract concepts.

Anahtar Kelimeler

• Social studies education
• social studies course
• social studies teachers
• teaching abstract concepts.

Etik Beyan

Ethical approval for this study was obtained from the Amasya University Social and Human Sciences Ethics Committee on January 9, 2025, with reference number E-30640013-108.01-237037. Participation was voluntary, personal information was kept confidential, and the data collected were used exclusively for scientific purposes.

Kaynakça

1. Aashamar, P. N., Klette, K., & Christensen, A. S. (2024). Teaching higher-order thinking in social studies: The role of content coverage and intellectual challenge. Journal of Social Science Education, 23(1), 1–31. https://doi.org/10.11576/jsse-5808
2. Akşit, M. (2011). İlköğretimde görev yapan sosyal bilgiler öğretmenlerinin sosyal bilgiler öğretiminde karşılaştıkları sorunlar (Denizli–Erzurum örneği) (Unpublished master’s thesis). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Akpınar, B., & Köksalan, B. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ve değer temelli eğitim yaklaşımları (Turkey Century Education Model and Value-Based Education Approaches). Millî Eğitim Yayınları.
4. Alkar, E., & Yalçın, A. (2023). Ortaokul öğrencilerinin sosyal bilgiler programında yer alan coğrafi soyut kavramlara yönelik bilişsel yapılarını keşfetmek. Cumhuriyet International Journal of Education, 12(3): 557-567. https://doi.org/10.30703/cije.1216057
5. Altıntaş, G., & Altıntaş, S. (2008). İlköğretim 5. sınıf sosyal bilgiler dersinde “kavram haritası” kullanımının öğrenci akademik başarısı üzerindeki etkisi. Kastamonu Education Journal, 16(1), 61-66. https://izlik.org/JA38CR36KB
6. Baş, K., & Diktaş, A. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin yaşamış olduğu klasik (geleneksel) ve güncel (popüler) sorunlar. Trakya Eğitim Dergisi, 14(Özel Sayı), 30-45. https://doi.org/10.24315/tred.1505549
7. Berti, A. E. (2002). Children's under standing of politics. In M. Barrett& E. Buchanan-Barrow (Eds.), Children's under standing of society (pp. 69–103). Psychology Press.
8. Beydoğan, H. Ö., & Hayran, Z. (2016). Ortaokul öğrencilerinin kavramları anlamlandırma eğilimleri. Millî Eğitim, 45(210), 303-317. https://dergipark.org.tr/tr/pub/milliegitim/article/406027

9. Bozkurt, B. Ü. (2018). Kavram, kavramsallaştırma yaklaşımları ve kavram öğretimi modelleri: Kuramsal bir derleme ve sözcük öğretimi açısından bir değerlendirme (Concepts, conceptualization approaches, and concept teaching models: A theoretical review and an evaluation for vocabulary teaching). Dil Dergisi, 169(2), 5–23. https://doi.org/10.1501/Dilder_0000000252
10. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
11. Bruner, J. S. (1966). Toward a theory of instruction. Harvard University Press.
12. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Sage.
13. Çal Pektaş, Ü. T. (2021). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin literatürdeki sosyal bilgiler dersi kavram yanılgılarına ilişkin görüşleri. Journal of Innovative Research in Social Studies, 4(2), 101–121. https://doi.org/10.47503/jirss.1015043
14. Çelik, A., & Çakmak, Z. (2023). Sosyal bilgiler öğretiminde kavram yanılgıları ve çözüm önerileri (Conceptual mis under standings and proposed solutions in social studies instruction). Sosyal Bilgiler Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 14(2), 60–78.
15. Darling-Hammond, L. (2000). Teacher quality and student achievement: A review of state policy evidence. Education Policy Analysis Archives, 8(1), 1–44. https://doi.org/10.14507/epaa.v8n1.2000
16. Diktaş, A., & Baş, K. (2020). Değer eğitimi dersinin sosyal bilgiler öğretmen adaylarına kazandırdıkları. Turkish Studies- Educational Sciences, 15(5), 3261-3275. https://doi.org/10.47423/TurkishStudies.44473
17. Diktaş, A., & Üztemur, S. S. (2016). Kritik öneme sahip bazı sosyal meselelerle ilgili ilköğretim 8. sınıf öğrencilerinin düşünceleri. INESJOURNAL: Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(8), 79-104. https://doi.org/10.16991/INESJOURNAL.276
18. Gönenç, S., & Açıkalın, M. (2017). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin sosyal bilgiler öğretiminde karşılaştıkları sorunlar ve bunlara getirdikleri çözüm önerileri. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(1), 26–41. https://dergipark.org.tr/tr/pub/trkefd/article/287419
19. İlter, İ. (2017). Concept-teaching practices in social studies classrooms: Teacher support for enhancing the development of students’ vocabulary. Educational Sciences: Theory & Practice, 17(4), 1135–1164. https://doi.org/10.12738/estp.2017.4.0343
20. Karaca, A. (2017). Ortaokullarda görev yapan sosyal bilgiler öğretmenlerinin sosyal bilgiler öğretiminde karşılaştıkları sorunlar ve çözüm önerileri (Çorum ili örneği) (Unpublished master thesis). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
21. Kartal, A., & Turan, İ. (2015). İlköğretim 5. Sınıf öğrencilerinin zihin haritalarında vatandaşlık bilgileri ile ilgili kavram yanılgıları. The Journal of Academic Social Science Studies, 34, 373–383. https://doi.org/10.9761/JASSS2781
22. Katz, J. S., Wright, A. A., & Bodily, K. D. (2007). Issues in the comparative cognition of abstract-concept learning. Comparative Cognition & Behavior Reviews, 2, 79–92. https://doi.org/10.3819/ccbr.2008.20005
23. Kerr, D. (1999). Citizenship education: An international comparison. International Review of Education, 45(1), 81–95.
24. Küçükbatman, L., & Kılıç, D. (2018). İlköğretim beşinci sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme becerileri ile sahip oldukları değerler arasındaki ilişki [The relationship between fifth graders’ critical thinking skills and their values]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(4), 2465–2484. https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunisosbil/article/501064
25. Levin, H. M., & Belfield, C. R. (2003). The educational and social costs of inadequate education. Education Economics, 11(3), 295–311.
26. Löhr, G. (2022). What are abstract concepts? On lexical ambiguity and concreteness ratings. Review of Philosophy and Psychology, 13(3), 549–566. https://doi.org/10.1007/s13164-021-00542-9
27. Mayer, R. E. (2009). Multimedia learning (2nd ed.). Cambridge University Press.
28. Memişoğlu, H., & Tarhan, E. (2016). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin kavram öğretimine ilişkin görüşleri. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 5(Özel Sayı), 6-20. http://www.jret.org/FileUpload/ks281142/File/02.hatice_memisoglu.pdf
29. Merriam, S. B. (2013). Qualitative research: A guide to design and implementation (3rd ed.). Jossey-Bass.
30. Öztürk, C. (2009). Sosyal bilgiler öğretimi: Demokratik vatandaşlık eğitimi [Social studies instruction: Democratic citizenship education]. Pegem Akademi.
31. Öztürk, C. (2012). Sosyal bilgiler öğretimi ve program geliştirme [Social studies instruction and curriculum development]. Pegem Akademi.
32. Piaget, J. (1972). The psychology of the child. Basic Books.
33. Rombout, F. (2024). Teaching value-loaded critical thinking in philosophy education. Journal of Didactics of Philosophy, 8, 1–16. https://doi.org/10.46586/JDPh.2024.11318
34. Stake, R. E. (1995). The art of case study research. Sage.
35. Soylu, Y., & Memişoğlu, H. (2019). Sosyal bilgiler dersinde soyut kavram öğretiminde karşılaşılan sorunlar [Problems encountered in teaching abstract concepts in social studies]. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 19(3), 465–482.
36. Şeker, M. (2014). The research of acquisition levels of concepts regarding social studies lesson: A quantitative research. International Online Journal of Educational Sciences, 6(1), 183–197. http://dx.doi.org/10.15345/iojes.2014.01.016
37. Şişman, M. (2011). Eğitim bilimine giriş [Introduction to educational science]. Pegem Akademi.
38. Tay, B. (2005). Sosyal bilgiler ders kitaplarında öğrenme stratejileri [Learning strategies in social studies textbooks]. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 209–225. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kefad/article/856348
39. Tünkler, V. (2021). Concept learning and teaching in social studies. In Ö. Akman, F. O. Atasoy, & T. Gür (Eds.), Education, social, health and political developments in Turkey between 2000–2020 (pp. 175–189). ISRES Publishing.
40. Ünal, F., & Er, H. (2017). Öğretmen adaylarının sosyal bilgiler dersinde öğretimi zor olan soyut kavramlara ilişkin bilişsel yapılarının incelenmesi [Pre-service teachers’ cognitive structures regarding difficult-to-teach abstract concepts in social studies]. Bartın Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 6–24. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bujer/article/369372
41. Varış, F. (1996). Eğitim bilimine giriş [Introduction to educational science]. Alkım Yayınları.
42. Veugelers, W. (2019). Learning and teaching in critical-democratic citizenship education. University of Humanistic Studies.
43. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
44. Yeşilbursa, C. C. (2019). Kavram öğretimi ve sosyal bilgiler eğitimi [Concept teaching and social studies education]. In C. Öztürk (Ed.), Sosyal Bilgiler Öğretimi [Social Studies Instruction] (pp. 189–210). Pegem Akademi.
45. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri [Qualitative research methods in social sciences]. Seçkin Yayıncılık.
46. Yıldırım, C. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin sosyal bilgiler öğretiminde karşılaştıkları sorunlar (Bitlis ili örneği) (Unpublished master thesis). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
47. Yıldırım, G., & Çelik, M. E. (2022). Sosyal bilgiler 5–7. Sınıf ders kitaplarının kavram haritaları açısından incelenmesi [Analysis of concept maps in 5th–7th grade social studies textbooks]. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(18), 208–221. https://doi.org/10.46778/goputeb.969291
48. Yılmaz, K., & Çolak, R. (2012). Sosyal bilgiler öğretiminde kavram haritaları kullanımının öğrencilerin tutum, akademik başarı ve bilgilerinin kalıcılık düzeylerine etkisi. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 1(1), 1–16. http://cije.cumhuriyet.edu.tr/en/pub/article/57532
49. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). Sage.