Türkiye’de Üniversite ve Meslek Tercihinde Karar Süreçlerinin İncelenmesi: Sistematik Literatür Taraması

Öz

Bu çalışma, 2000–2023 yılları arasında Türkiye’de kariyer, meslek ve bölüm tercihi üzerine yayımlanan çalışmaları sistematik olarak inceleyerek mevcut literatürün bütüncül bir sentezini sunmayı hedeflemektedir. Sistematik literatür taraması yöntemiyle yürütülen araştırmada, YÖK Tez ve Google Akademik veri tabanları üzerinden kartopu örnekleme tekniğiyle belirlenen 44 akademik yayın (tez ve makale) içerik analizine tabi tutulmuştur. İki bağımsız araştırmacı tarafından yürütülen kodlama sürecinde .93 oranında uyum sağlanarak veriler örneklem özellikleri, bilgi kaynakları ve tercih faktörleri olmak üzere üç ana başlıkta kategorize edilmiştir. Araştırma bulguları, bireylerin tercih sürecinde en fazla aile (%29,2), öğretmen (%18,8) ve arkadaş (%14,6) görüşlerinden yararlandığı, karar aşamasında ise en belirleyici unsurların cinsiyet, bireysel ilgi, yetenek ve iş güvencesi olduğu saptanmıştır. Sonuç olarak, Türkiye’deki kariyer tercihlerinin demografik değişkenler ve sosyal çevre etkisinin yanı sıra ekonomik gelecek kaygısı ve kişisel eğilimlerin senteziyle şekillendiği görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kariyer tercihi
• Meslek seçimi
• Sistematik literatür taraması
• İçerik analizi

Etik Beyan

Bu makale, derleme türünde olduğu için etik kurul kararı gerektirmemektedir.

An Examination of Decision-Making Processes in University and Career Choices in Turkey: A Systematic Literature Review

Öz

This study aims to provide a comprehensive synthesis of the existing literature by systematically examining research on career, profession, and department choices published in Türkiye between 2000 and 2023. Employing a systematic literature review methodology, 44 academic publications (theses and peer-reviewed articles) identified via snowball sampling through the Council of Higher Education (CoHE) Thesis Center and Google Scholar were subjected to content analysis. The coding process, conducted by two independent researchers with .93 inter-rater reliability, categorized the data into three primary themes: sample characteristics, information sources, and decision-making factors. The findings reveal that individuals primarily rely on family (%29.2), teachers (%18.8), and friends (%14.6) as information sources during the preference process. Furthermore, gender, personal interest, aptitude, and job security emerged as the most decisive factors in career choices. Consequently, it is observed that career preferences in Türkiye are shaped by a synthesis of demographic variables and social influence, alongside economic future anxiety and personal inclinations.

Anahtar Kelimeler

• Career choice
• Occupational choice
• Systematic literature review
• Content analysis

Kaynakça

1. Akar C. (2012). Üniversite seçimini etkileyen faktörler: iktisadi ve idari bilimler öğrencileri üzerine bir çalışma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 7(1), 97-120. https://izlik.org/JA99GG44JX
2. Akdeniz, M. (2022). İmam hatip ortaokulundan mezun olan öğrencilerin imam hatip liselerini tercih etmeme nedenleri. Yüksek Lisans Tezi. Malatya İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
3. Akbaş, M. G., & Okutan, E. (2020). Lise öğrencilerinin kariyer kaygısının sosyo-demografik değişkenlere göre incelenmesi: Antalya ili örneği. Gençlik Araştırmaları Dergisi. 8(20), 158 - 187. https://izlik.org/JA78LH92LA
4. Apaydın, S., & Çelebi, S. G. Ç. (2024). İşbaşi izleme (job-shadowing) deneyiminin lise öğrencilerinin kariyer gelişimine katkilari. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 1053-1090. https://doi.org/10.29299/kefad.1332561
5. Atılmış, T., & Bolat, O. İ. (2023). İşyerindeki iş uyumu ve iş tatmin iilişkisi: Kişi-örgüt uyumu açısından bir değerlendirme. Balıkesir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(1), 1-20. https://izlik.org/JA23JW53PD
6. Atlı, A., &Gür, S. H. (2019). Lise öğrencilerinin meslek tercihleri ve bu tercihlerine etki eden faktörler. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 2(1), 32-53. https://izlik.org/JA67NJ93ZG
7. Aydemir, L. (2018). Üniversite öğrencilerinin meslek tercihlerini belirleyen faktörlere yönelik bir inceleme. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal BilimlerDergisi, 6, 713–723. https://doi.org/10.18506/anemon.378084
8. Batur, H. Z. (2014). Schein'in kariyer değerleri perspektifinde öğrencilerin kariyer tercihlerini etkileyen faktörler üzerine bir araştırma: Isparta İli Fen Lisesi statüsündeki okullar örneği, Yüksek Lisans Tezi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.

9. Batur, H. Z., & Adıgüzel, O. (2015). Schein'in kariyer değerleri perspektifinde öğrencilerin kariyer tercihlerini etkileyen faktörler üzerine bir araştırma: isparta ili fen lisesi öğrencileri örneği. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 42, 327-348. https://izlik.org/JA73UZ55JT
10. Brown, D. (2002). Career choice and development. San Francisco: Jossey-Bass. Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2007). Research methods in education (6th ed.). Routledge, London.
11. Çatı, K., İştar, E., & Özcan, H. (2016). Üniversite tercihlerine etki eden faktörlerin incelenmesi: Türkiye genelinde bir alan araştırması. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 2, 163–177. https://izlik.org/JA56JH59JG
12. Çelik, N., & Üzmez, U. (2014). Üniversite öğrencilerinin meslek seçimini etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi: Çağrı merkezi hizmetleri örneği. Elektronik Mesleki Gelişim ve Araştırmalar Dergisi, 2(1), 94–105. https://izlik.org/JA54YB66LA
13. Çermik, H., Doğan, B., & Şahin, A. (2011). Öğretmen adaylarında iz bırakan öğretmenlerle yaşanılan deneyimlerin meslek tercihleri açısından incelenmesi. Eğitim Bilimleri, 6(4), 2675-2688. https://izlik.org/JA99AX69MD
14. Dawis, R. V., & Lofquist, L. H. (1978). A note on the dynamics of work adjustment. Journal of Vocational Behavior, 12, 76-79. https://doi.org/10.1016/0001-8791(78)90008-8
15. Demirel, H., Demirel, E., & Düşükcan, M. (2012). Yaşam amaçları ve meslek seçimi: Üniversite öğrencileri örneği. I. Ulusal Ünye İ.İ.B.F. İşletmecilik Sempozyumu, 325-336.
16. Dikmen, F. C., & Özdemir, H. Ş. (2021). Üniversite öğrencilerinin kariyer planlamalarının, kişilik ve demografik özellikler açısından incelenmesi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 4(8), 199-216. https://doi.org/10.35235/uicd.992775
17. Duffy, R. D., & Dik, B. J. (2013). Research on calling: What have we learned and where are we going?. Journal of Vocational Behavior, 83(3), 428-436. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2013.06.006
18. Eccles, J. (2009). Who am I and what am I going to do with my life? Personal and collective identities as motivators of action. Educational Psychologist, 44(2), 78-89.
19. Erkuş, H., Oral, T., & Sever, S. (2020). Üniversite Öğrencilerinin Bölüm Tercihlerini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir Araştırma. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(20), 261-275.
20. Erol, E. (2013). Bireylerin kişilik tipleri ve demografik özelliklerinin kariyer tercihlerindeki rolüne ilişkin bir araştırma. Yüksek Lisans tezi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
21. Ersoy Carkit, E., & Lent, R. W. (2025). Career exploration and decision-making of Turkish undergraduates: Testing a social cognitive model. Journal of Career Assessment, 53(3). https://doi.org/10.1177/08948453251384597
22. Esen, M., E. Çil & İ. Çetinkaya (2023). Üniversite tercih süreçlerini etkileyen faktörler bağlamında ebeveynlik tarzı ve bilinçli farkındalık ilişkisi: üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. International Journal of Entrepreneurship and Management Inquiries, Özel Sayı 2, 36-57. https://doi.org/10.55775/ijemi.1246586
23. Ferry, N. M. (2006). Factors influencing career choices of adolescents and young adults in rural Pennsylvania. Journal of Extension, 44(3), 17. https://doi.org/10.66752/1077-5315.4461
24. Fouad, N. A., Kim, S. Y., Ghosh, A., Chang, W. H., & Figueiredo, C. (2016). Family influence on career decision making: Validation in India and the United States. Journal of Career Assessment, 24(1), 197-212. https://doi.org/10.1177/1069072714565782
25. Ganzeboom, H. B., De Graaf, P. M., & Treiman, D. J. (1992). A standard international socio-economic index of occupational status. Social Science Research, 21(1), 1-56. https://doi.org/ 10.1016/0049-089X(92)90017-B
26. Guest, G., MacQueen, K. M., & Namey, E. E. (2012). Applied thematic analysis. London: Sage.
27. Gümüş, R., & Şen, M. A. (2018). Sağlık hizmetleri meslek yüksekokulu öğrencilerinin alan tercihlerinin ve mesleğe bakış açılarının değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (33), 91-101. https://doi.org/10.14582/DUZGEF.1889
28. Hanushek, E. A. (2011). The economic value of higher teacher quality. Economics of Education Review, 30(3), 466–479. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2010.12.006
29. Hofstede, G. (2001). Culture’s consequences: Comparing values, behaviors, institutions and organizations across nations (2nd ed.). London: Sage.
30. Kitchenham, B. (2004). Procedures for performing systematic reviews. Keele, UK, Keele University, 33(2004), 1-26. https://www.researchgate.net/profile/BarbaraKitchenham/publication/228756057_Procedures_for_Performing_Systematic_Reviews/links/618cfae961f09877207f8471/Procedures-for-Performing-Systematic-Reviews.pdf sayfasından erişilmiştir.
31. Kniveton, B. H. (2004). Influences and motivations on which students base their choice of career. Research in Education, 72(1), 47–59. https://doi.org/ 10.7227/RIE.72.4
32. Kuzu, Y., Sıvacı, S. Y., & Kuzu, O. (2018). Üniversite Tercihini Etkileyen Faktörlerin İkili Karşilaştirmasi. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 37, 128-156. https://izlik.org/JA38HY64ZN
33. Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. (1994). Toward a unifying social cognitive theory of career and academic interest, choice, and performance. Journal of Vocational Behavior, 45(1), 79–122. https://doi.org/10.1006/jvbe.1994.1027
34. McCarey, M., Barr, T., & Rattray, J. (2007). Predictors of academic performance in a cohort of pre-registration nursing students. Nurse Education Today, 27(4), 357–364. https://doi.org/ 10.1016/j.nedt.2006.05.017
35. Maylor, U. (2009). They do not relate to Black people like us: Black teachers as role models for Black pupils. Journal of Education Policy, 24(1), 1-21. https://doi.org/ 10.1080/02680930802382946
36. Ming, J. S. K. (2010). Institutional Factors Influencing Students’ College Choice Decision in Malaysia: A Conceptual Framework. International Journal of Business and Social Science, 1(3), 53-58.
37. Neilson, G. R., & McNally, J. (2013). Not choosing nursing: Work experience and career choice of high academic achieving school leavers. Nurse Education Today, 33(12), 1561–1567. https://doi.org/ 10.1016/j.nedt.2009.05.007
38. Ng, E. S., Burke, R. J., & Fiksenbaum, L. (2008). Career choice in management: findings from US MBA students. Career Development International, 13 (4), 346–361. https://doi.org/10.1108/13620430810880835
39. Ng, T.W.H. & Feldman, D.C. (2010), The impact of job embeddedness on innovation-related behaviors. Hum. Resour. Manage., 49: 1067-1087. https://doi.org/10.1002/hrm.20390.
40. Nota, L., Ginevra, M. C., & Soresi, S. (2012). The career and work adaptability questionnaire (CWAQ): A first contribution to its validation. Journal of Adolescence, 35(6), 1557-1569. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2012.06.004
41. OECD. (2025). The state of global teenage career preparation. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d5f8e3f2-en
42. Olğun, S., & Adıbelli, D. (2020). Hemşirelik öğrencilerinin meslek seçimini etkileyen faktörler. ACU Sağlık Bilimleri Dergisi, 11(1), 55-60. https://doi.org/10.31067/0.2020.242
43. Özyürek, R. (2013). Kariyer psikolojik danışmanlığı kuramları: Çocuk ve ergenler için kariyer rehberliği uygulamaları (1. baskı). Ankara: Nobel.
44. Özeren, E., Çiloğlu, T., Yılmaz, R., & Özeren, A. (2020). Öğrencilerin akademik kariyer hedefi seçiminde etkili olan faktörlerin veri madenciliği yöntemi ile belirlenmesi: bartın başarı takip araştırması sonuçları üzerine bir inceleme. Bilgi Ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 2(2), 182-210. https://izlik.org/JA78PR46NB.
45. Pekkaya, M., & Çolak, N. (2024). Üniversite öğrencilerinin meslek seçimini etkileyen faktörlerin önem derecelerinin AHP ile belirlenmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(2), 797-818. https://doi.org/10.9761/jasss_643
46. Price, S. L. (2009). Becoming a nurse: A meta-study of early professional socialization and career choice in nursing. Journal of Advanced Nursing, 65(1), 11–19. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2008.04839.x
47. Saban, A., (2003). A Turkish profile of prospective elementary school teachers and their views of teaching. Teaching and Teacher Education, 19, 829-846. https://doi.org/10.1016/j.tate.2003.03.004
48. Sarıkaya T. & Khorshid L. (2009). Üniversite öğrencilerinin meslek seçimini etkileyen etmenlerin incelenmesi: üniversite öğrencilerinin meslek seçimi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 393-423. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/256278
49. Savickas, M. L. (2013). The theory and practice of career construction. S. D. Brown & R. W. Lent (Eds.) içinde, Career development and counseling: Putting theory and research to work (2nd ed., pp. 147–183). San Francisco: John Wiley & Sons.
50. Schein, E. H. (1990). Career anchors: Discovering your real values. San Diego: Pfeiffer.
51. Serbes, K. (2024). Kariyer gelişim kuramları üzerine bir değerlendirme. Paradoks Ekonomi Sosyoloji ve Politika Dergisi, 20(1), 162-199. https://izlik.org/JA29FT78FF
52. Soutar G. N. & Turner J. P. (2002). Students’ preferences for university: a conjoint analysis. International Journal of Educational Management, 16(1), 40-45. https://doi.org/10.1108/09513540210415523
53. Stemler, S., (2000) “An overview of content analysis”, Practical Assessment, Research, and Evaluation 7(1): 17. https://doi.org/10.7275/z6fm-2e34
54. Su, R., Rounds, J., & Armstrong, P. I. (2009). Men and things, women and people: a meta-analysis of sex differences in interests. Psychological Bulletin, 135(6), 859. https://doi.org/ 10.1037/a0017364
55. Suna, H. E., Gür, B. S., Gelbal, S., & Özer, M. (2020). Fen lisesi öğrencilerinin sosyoekonomik arka planı ve yükseköğretime geçişteki tercihleri. Yükseköğretim Dergisi, 10(3), 356-370. https://doi.org/10.2399/yod.20.734921
56. Super, D. E. (1990). A life-span, life-space approach to career development. D. Brown & L. Brooks (Eds.) içinde, Career choice and development. San Fransisco: Jossey-Bass.
57. Şirin, A., Öztürk, R., Bezci, G., Çakar, G., & Çoban, A. (2008). Hemşirelik öğrencilerinin meslek seçimi ve mesleği uygulamaya yönelik görüşleri. Dirim Tıp Gazetesi, 83(1), 69-75. https://dirim.com
58. Treiman, D. J. (1977). Toward methods for a quantitative comparative sociology: A reply to burawoy. American Journal of Sociology, 82(5), 1042-1056. https://doi.org/10.1086/22642
59. Turan, Ü. (2018). Okulun ve ailenin öğrencilerin meslek seçimindeki rolü, Yüksek Lisans Tezi. Akdeniz Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Antalya.
60. Tutar Çınar, P., & Bulut, S. F. (2024). Türkiye’de yetişkin eğitimine katılım araştırmalarının (1990–2024) bibliyometrik ve içerik analizi yaklaşımıyla incelenmesi. Yetişkin Eğitimi Dergisi, 7(12), 6–29. https://www.yetiskinegitimi.org/uploads/8f879fd2-3e2e-4df1-b470-0ecf87684c97_yetiskin_egitimi_dergisi_may%C4%B1s_2024.pdf sayfasından erişilmiştir.
61. Uyguç, N. (2016). Cinsiyet, bireysel değerler ve meslek seçimi. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(1), 93-104. https://izlik.org/JA97LS46BH
62. Watt, H. M. G., & Richardson, P. W. (2007). Motivational factors influencing teaching as a career choice: Development and validation of the FIT-Choice Scale. Journal of Experimental Education, 75(3), 167–202. https://doi.org/10.3200/JEXE.75.3.167-202
63. Whiston, S. C., & Keller, B. K. (2004). The influences of the family of origin on career development: A review and analysis. The Counseling Psychologist, 32(4), 493–568. https://doi.org/10.1177/0011000004265660 Wrzesniewski, A., McCauley, C., Rozin, P., & Schwartz, B. (1997). Jobs, careers, and callings: People's relations to their work. Journal of Research in Personality, 31(1), 21-33. 1 https://doi.org/0.1006/jrpe.1997.2162
64. Yeşilyaprak, B. (2010). Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı: Kuramdan uygulamaya. Ankara: Pegem Akademi.
65. Yeşilyaprak, B. (2012). Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığında paradigma değişimi ve Türkiye açısından sonuçlar: Geçmişten geleceğe yönelik bir değerlendirme. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(1), 97-118. https://docplayer.biz.tr/2137621-Mesleki-rehberlik-ve-kariyer-danismanliginda-paradigma-degisimi-ve-turkiye-acisindan-sonuclar-gecmisten-gelecege-yonelik-bir-degerlendirme.html sayfasından erişilmiştir.
66. Yükseköğretim Kurulu (2025). 2030’a doğru Türk yükseköğretiminin yol haritası. Ankara: YÖK.